Skip to content

J.M. Coetzee – Langzame man – 2005

21/05/2013

The-novelist-JM-Coetzee-001

“It’s bad if I write, but worse if I don’t.”

John Maxwell Coetzee was voor mij altijd de ultieme somberman. Hij toont het al een beetje door bij zijn schrijversnaam de voornamen te vervangen door initialen.  Een strenge persoon die met zijn rug tegen de muur lijkt te staan.

In 1884 las ik Wachten op de barbaren en was onder de indruk van het sobere en desolate taalgebruik. Een stijl die mooi past bij het troosteloze verhaal waarin geen sprankje humor of hoop te vinden is.

In 1989 belandde hij in de ramsj en kocht ik bij de Slegte Schemerlanden (1974), In het hart van het land (1977), Wereld & wandel van Michael K (1983) en Foe (1986). De eerste 2 maken nog steeds deel uit van mijn leesschuld. De derde won de Booker Prize en is mede daardoor wel gelezen. Opnieuw een streng boek waar ik niet vrolijk van werd. In 1999 probeerde ik Foe  maar kwam maar tot pagina 78.

In 1999 lukte het de VPRO zowaar om de publiciteitsschuwe Coetzee te strikken voor de interviewserie Van de schoonheid en de troost. Wim Kayzer stelde hem de universele vraag: Vertel me wat dit leven de moeite waard maakt.’
Ik weet niet meer precies wat Coetzee toen antwoordde maar wel hoe. Hij wilde zijn vragen vooraf ontvangen en gaf de antwoorden weifelend als van papier opgelezen.  Misschien heb je gelijk? Ik moet erover nadenken? Misschien is voor mij het nodig om de werkelijkheid tot iets anders te maken, omdat er anders niet mee te leven valt? Ik kan daar niet zomaar op reageren.
(Hoe anders dan de zo heerlijk gezellig filosoferende George Steiner)

disgraceIn 1999 wint Coetzee met Disgrace voor de tweede keer de Booker Prize die hij opnieuw niet komt ophalen. Ik kan er vanwege de lelijke pocketuitgave met het zielige hondje maar niet toe komen het boek te kopen. Het wachten op een betere uitgave bleek een langdurige zaak en van uitstel kwam afstel.

In 2002 verhuist hij naar Australië. Een leeg en desolaat land dat goed bij zijn instelling past.

In 2003 wint hij zowaar de Nobelprijs.  Volgens de jury vanwege zijn vermogen om  “in ontelbare gedaanten de verrassende betrokkenheid van de buitenstaander te schilderen’.  Ik kon daar niets in herkennen maar vond het wel fijn dat er eens een schrijver was gekozen die ik kende en gelezen had.

Dat was zo ongeveer mijn Coetzee beeld toen ik onlangs mijn derde verjaardagsboek kreeg.
En hoe snel kantelde dat beeld toen ik begon te lezen in zijn eerste roman na de Nobelprijs. Langzame man leest namelijk heerlijk ontspannen en bijna komisch weg. Is Coetzee veranderd of ik ben met de jaren somberder geworden? Ik hoop dat de eerste optie waar is.

J.M. Coetzee (1940) is geboren in Zuid Afrika. Zijn voorouders zijn voor het merendeel geëmigreerde 17e-eeuwse Nederlanders. Hij groeit op in een Engelstalige familie, maar spreekt ook Afrikaans (en daarmee redelijk goed Nederlands). Hij studeert wiskunde en Engels aan de Universiteit van Kaapstad en verhuist begin jaren zestig naar Engeland waar hij werkt als computerprogrammeur. Vervolgens studeert hij literatuur aan de Universiteit van Texas en doceert tot 1971 Engels aan de Universiteit van Buffalo in New York. Hij keert terug naar Zuid-Afrika en wordt hoogleraar Engels aan de Universiteit van Kaapstad. Na zijn pensioen verhuist hij naar Adelaide in Australië waar hij een ere-aanstelling krijgt als onderzoeker aan de  faculteit Engels. Van 2002 tot 2003 is hij tevens professor aan de Universiteit van Chicago. Op 6 maart 2006 wordt hij Australisch staatsburger. Het is een imposante loopbaan die niet past bij mijn beeld van een schuchtere persoonlijkheid.

Als hij in in 2005 Langzame man uitgeeft is hij dus maar een paar jaar ouder dan zijn hoofdpersonage.

Langzame manDeze 60-jarige Paul Rayment verliest bij een fietsongeluk zijn rechterbeen. Hij is een norse alleenstaande gepensioneerde fotograaf en kan alleen terug naar huis als er dagelijks thuiszorg is. Na een paar mislukkingen komt de Kroatische Marijana Jokic. Ze is heel praktische en voelt Paul zo goed aan dat hij stilletjes verliefd op haar wordt. Hij biedt aan om voor haar zoon Drago een de dure school te betalen. Als reden spreekt hij voorzichtig zijn liefde voor haar uit. Ze reageert verbaasd, gaat naar huis en komt de volgende dagen niet meer terug. Op het moment dat Paul een verontschuldigingsbrief wil schrijven wordt er aangebeld door Elizabeth Costello. Ze is een oudere dame die verdacht veel weet over Pauls privégedachten. Ze lijkt een beetje op een Hollywoodengel die is gezonden om hem te helpen. Marijana keert terug met de inschrijfformulieren van de school en gaat weer schoonmaken. Ondertussen koppelt Elizabeth Paul aan de blinde Marianne. Sinds haar handicap hunkert ze naar liefde maar ze verplicht Paul tot een blinddoek en betaling voor haar diensten. Paul ondergaat geamuseerd en aftastend de vrijpartij maar vraagt zich ondertussen wel af of niet iedereen op zijn geld uit is.
Het verhaal bereikt hier zijn hoogtepunt. Heel jammer dat Coetzee de verhaallijnen loslaat en we Marianne niet meer terugzien. We moeten het verder doen met Elizabeth Costello en de familie Jokic.
Haar man is te trots om de gift van het schoolgeld aan te nemen en komt verhaal halen. Marijanna verlaat haar man en trekt in bij haar schoonzuster. Ook zoon Drago ontvlucht zijn ouderlijk huis en komt bij Paul logeren.  Hij ontvreemdt met een vriend een kostbare foto van Fauchery uit Pauls collectie maar maakt het weer goed door een ligfiets voor hem te bouwen. En daar tussendoor blijft Elizabeth Costello maar komen en gaan en in het park haar indringende gesprekken met Paul voeren. Het lijkt erop dat ze Paul tot een relatie kan overhalen maar in de laatste zin van het boek houdt Paul toch de boot af en laat haar definitief vertrekken.

Vanwege dat onbevredigende einde ga ik me toch afvragen of Langzame Man  een tussendoortje van Coetzee is. Het is zo eenvoudig  leesbaar dat ik hem verdenk van een therapeutische zijstap om de loden last van de Nobelprijs af te wentelen. Menig schrijver zit na een literaire prijs opgescheept met een writersblock. Dus dan begin je lekker spectaculair en spannend als een lichtvoetige Nabokov te schrijven. De roman staat in de derde persoon maar Paul komt zo dichtbij dat het bijna eerste persoon lijkt. Het is een natuurlijke stijl zonder opvallende literaire pretenties die soepel uit zijn pen lijkt te vloeien. (Maar net zo goed het resultaat van hard werken kan zijn.)  De interne dialoog van Paul is intiem en invoelbaar. De grote gedachtenlijn staat in normaal schrift en de korte commentaarreacties zijn cursief. Ze zijn briljant, komisch en adrem. De dialogen zijn spontaan en vooral het gebroken taaltje van Marijana is van een vertederende oprechtheid. We tuimelen met de sympathieke Paul van de ene verbazing naar de andere. De pret kan niet op tot de uitleg te lang op zich laat wachten. Dat de blinde Marianna verdwijnt is alleen maar jammer. Maar dat Elizabeth Costello  niet beter uitgelegd wordt is een tekortkoming. Dat Coetzee al eens een hele roman aan Elizabeth heeft gewijd kan niet meetellen bij dit boek. Langzame Man had nog best 50 pagina’s kunnen gebruiken om de touwtjes aan elkaar te knopen. Ik zou ze met plezier gelezen hebben.

auster-coetzee1

De ontknopingszinnen zijn meer geselecteerd vanwege de inhoud dan de vorm.

Het antwoord op dit soort vragen kan hij niet geven. Hij kan het antwoord niet geven omdat hij niet in de stemming is voor antwoorden. Dat is wat somber zijn betekent: op een niveau ver beneden het speelse flikkeren van het intellect (Waarom dit niet? Waarom dat niet?) is hij, hij, de hij die hij soms jij noemt, maar al te graag bereid om duisternis, stilte, uitsterving te aanvaarden. Hij: niet degene wiens gedachten altijd alle kanten opschoten, maar degene die de hele nacht pijn heeft.        32

Hij heeft van vele dingen spijt, van heel veel dingen, ze komen elke nacht terug als roestende vogels.      53

‘Raketman,’ zegt Ljuba. Ze lacht naar hem, het eerste lachje dat ze hem ooit heeft geschonken. ‘U bent geen Raketman, u bent Langzame Man!’ Daarna begint ze te giechelen, en omhelst de dijen van haar moeder, en verbergt haar gezicht.      278

Na afloop komt ongemerkt de behoefte aan zwaarder  leeswerk komt bovendrijven. Blijkbaar was het lezen toch niet meer dan een aangenaam tijdverdrijf. Ik ontdek dat In ongenade ook in mijn kast staat en neem me voor het nog een keer te lezen.

Antoine Fauchery (1823-1861) is een reislustige Franse fotograaf die veel in Australië heeft gewerkt. 19123_antoine_fauchery

About these ads

From → literatuur

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Volg

Ontvang elk nieuw bericht direct in je inbox.

Doe mee met 55 andere volgers

%d bloggers like this: