Skip to content

Wieslaw Mysliwski – De laatste hand – 2013

1364894096_Mysliwski Wieslaw_656_22_Warszawa_1997_

Al weer zeven jaar geleden las ik voor het eerst over de Poolse schrijver Wieslaw Mysliwski. Zijn roman Over het doppen van bonen had een intrigerende titel en kreeg goede recensies. Toch toonde die titel ook een beetje de beperking van het thema aan en het is er toen niet van gekomen. Zijn volgende boek in Nederland was een oudere roman Steen op steen uit 1984. Hij is me in 2011 volkomen ontgaan en toont wel aan hoe afhankelijk schrijvers en lezers van de media aandacht zijn. Zijn nieuwste roman De laatste hand uit 2013 is in 2016 uitgegeven en kreeg opnieuw mooie kritieken. Het thema van een oudere man die met een adresboek zijn leven evalueert is interessanter dan de boerinnen die rond de tafel hun bonen doppen. Mijn beeld van een obscure schrijver verandert aanzienlijk als ik bij boekhandel Scheltema pal naast de entree een Babylonische toren zie die exclusief met De laatste hand is gestapeld. De eerste verkoopklap lijkt dus door Querido uitgedeeld. Voor mij is een deel van de status van een schrijver ook uit zijn verkoopcijfers af te leiden. Jammer dat de uitgevers daar geen transparante uitspraak over willen doen. De stapel van Scheltema haalt me definitief over en ik hint de titel aan mijn dochter. Zij houdt van traditie en heeft de rol van mijn overleden ouders/schoonouders overgenomen. Ieder voorjaar kan ik met mijn verjaardag en Vaderdag een mooie dubbelslag slaan. Want er bestaat nog steeds geen mooier cadeau dan een boek.

56962_94318_Mysliwski_Wieslaw

De laatste hand heeft dus alles in zich voor een onderhoudend leesavontuur. Een verteller van mijn leeftijd evalueert zijn leven aan de hand van zijn adresboek. Wieslaw Mysliwski is een gevestigde Poolse schrijver met de nodige literaire prijzen op zijn conto. Zijn 10-de roman wordt mijn eerste roman en ik ben blij naast Nobelprijswinnaar Czeslaw Milosz (1911-2004) een tweede grote Pool te ontmoeten.

Het eerste gezicht lijkt veelbelovend en is het een knap geschreven roman met onzichtbare thema overgangen. Mysliwski heeft een organische schrijfstijl en knoopt de verschillende verhaallijnen vanzelfsprekend aan elkaar. De ingelaste brieven van zijn jeugdliefde Maria zijn ontroerend en aandachtig. Heel mooi hoe ze trots in een denkbeeldig door haar geliefde gemaakte jas rondloopt. Jammer dat Maria zo weinig aan het woord komt. Mysliwski kan dus wel vertederen maar kiest er bewust niet voor. Hij neemt de toon aan van een sombere teleurgestelde zakenman wiens uitpuilende adresboek niet meer met een elastiek bijeen te houden is. Hij lijkt een universeel agnost en weet weinig van de wereld, van zijn eigen leven, van de namen in zijn adresboek en ook van meer abstracte zaken als liefde, geluk en de dood. Toch blijft hij maar gissen en zoeken naar de rode draad van zijn leven en hoe het allemaal zo heeft kunnen mislopen.
Op de helft van de 540 pagina’s kan ik geen sympathie meer voor de verteller opbrengen. Ik constateer dat zijn somberheid geen overmacht is maar dat hij zelf de bron er van is. Zijn waarheid is niet mijn waarheid. Zijn filosofie lijkt diep te snijden maar zit te vaak naast de kern. De verteller is gewoon een oninteressante teleurgestelde zakenman die alles met skeptisch genoegen kapot maakt. Hij leest de brieven van Maria maar wil haar niet antwoorden. Hij houdt van handgeschreven brieven maar schrijft zelf geen enkele brief. Hij haat amateurfotografen omdat foto’s de ervaring vernietigen. Hij heeft geen eigen huis en verplaatst zich van het ene naar het volgende gemeubileerde appartement. Zijn ellendig mijmeren beperkt zich niet tot zijn privé wereld. De postbode loopt rond met een tas gevuld met brieven vol ellende. De opkomende ochtendzon boven het mistige meer moet hard werken om voor helderheid te zorgen. (Ik voelde bijna haar pijn, haar ongelooflijke inspanning, bij het binnendringen van deze wereld. 58) Altijd weer breekt de somberheid door van een uitgebluste oudere man die geen doel meer heeft in zijn leven.

Toch kan al deze rampspoed best resulteren in een mooi boek. Ik denk ook dat velen De laatste hand overeenkomstig Hermans, Voskuil en Knausgard een mooi boek zullen vinden. Waarom lukt het mij dan niet? Of nog een betere vraag waarom blijf ik doorlezen? Misschien omdat ik zelf niet de maat van alle dingen wil zijn. Literatuur lezen betekent vreemde werelden betreden. Tot 3/4 blijft de hoop op verbetering aanwezig en dan is er nog maar 100 pagina’s te gaan. Stoppen zou net zo triest zijn als al die boeken die me op de camping vanuit het ruilkastje aanstaren. Ik haal het einde met veel wilskracht en schrijf vervolgens  een ontknoping om mijn verlies goed te maken.
Pas dan realiseer ik me dat Mysliwski in 1932 geboren is en dus 81 jaar oud was toen De laatste hand in 2013 uitkwam. Mijn teleurstelling wordt gekleurd met bewondering waar een man op die leeftijd nog toe in staat is. Ook begrijp ik de titel beter en veronderstel dat dit echt wel zijn laatste roman zal zijn. Het is een legitieme poging van een man op leeftijd om zijn wereldbeeld door te geven. Het is een ode aan een verloren wereld met nog echte ambachtelijke beroepen als kleermaker en schoenmaker.

Ik ben blij dat ik heb doorgelezen en het einde heb gehaald. Mysliwski geeft namelijk wel een inkijkje in zijn geest. Dat is wat literatuur kan doen, buiten jezelf treden. En bemerken dat je beter af bent bent met je eigen binnenwereld en zeker niet wilt ruilen met deze grote Pool. Het is alsof je ontwaakt uit een nare droomwereld en opgewekt aan een normale ramploze dag kan beginnen.

18.02.2008 Warszawa N/z Wieslaw Mysliwski w swoim mieszkaniu przy portrecie zony fot. Wlodzimierz Wasyluk/REPORTER

De filosofie van Mysliwski gaat ver maar is niet altijd te volgen. De ontknopingszinnen zijn originele gedachten maar voor mij niet altijd geldig.

Alleen iemand met een sterk ontwikkeld gevoel van eigenliefde zou zijn leven aan zijn herinnering kunnen toevertrouwen.   6 (niet waar)

Desondanks doe ik een poging, aangezien ik van één ding zeker ben, namelijk dat alleen leven te weinig is. Want leven en weten dat je leeft is niet hetzelfde.    7  (waar)

Dus worden we net als dat adresboek van mij als het ware bijeengehouden door een elastiek dat de eigenschap heeft dat het soms knapt.    161  (niet waar)

De herinnering is er niet om zich iets te herinneren, maar om herinneringen op te halen, en dat is niet hetzelfde.    163  (waar)

Ik vroeg me alleen af wat voor een leven het was dat voortdurend met iets moet worden opgevuld. De tijd die ons in een onbekend aantal jaren is toegemeten, die onze grenzen bepaalt, kon je vullen. Tijd is echter geen maat van het leven. het gevoel van leegte dat mij vaak parten speelde kon ook niet door vrouwen opgevuld worden. Hoezeer het ook mocht lijken dat vrouwen een soort lenigende balsem voor het leven waren, althans voor de meest gevoelige momenten ervan.      180   (niet waar)

Liefde is misschien wel de wijsheid van het gezamenlijke voorbijgaan, alsof met ons ook de wereld vergaat. Die de afzonderlijkheid van ons ik en de wereld opheft.      181   (????)

Je zult zeggen: mythen zijn fictie. Maar volgens mij is fictie waarachtiger dan werkelijkheid. Fictie bepaalt de dimensie van onze ervaringen, verheft onze alledaagsheid juist tot het niveau van lot.      341   (heel waar)

Maar wie kon weten wat er zich in hem afspeelde? Hij kon zich ouder voelen dan hij in feite was. Ouderdom houdt niet gelijke tred met leeftijd.     350    (open deur)

Zullen we ergens een glas wodka gaan drinken? In wijn kun je je verdriet niet verdrinken, dan komt het aan de oppervlakte drijven.     530    (waar)

Weet u, soms vraag ik me af of ik mijn leven niet heb verbruid.    531    (nooit doen)

57a17_9789021457833_cvr

Een ongeordend boek geeft een stroeve samenvatting die voor de leesbaarheid enigszins chronologisch is gezet. Toch zijn er teveel losse eindjes hangen en blijft de logica uit. Omdat deze ontknoping voor mezelf ook een geheugensteuntje is wil ik niet teveel schrappen. Het enige wat ik kan doen is de lezer adviseren dat onderstaande fragmentarische tekst beter niet gelezen kan worden.

De verteller zonder naam heeft een adresboek dat uit zijn voegen barst. Met een groot elastiek moet hij het met visitekaartjes aangevulde archief bij elkaar houden. Hij heeft het als jongeman gekocht en is nu in de laatste jaren van zijn werkende leven als zakenman. Het meest voor de hand liggend is om in een nieuw boek alleen de belangrijkste mensen over te schrijven. Maar hij kan niet kiezen welke dat moeten zijn. Zelfs zijn overleden vrienden leven nog voort, de bekendsten staan er juist weer niet in en bij veel veel namen kan hij zich niemand meer voorstellen. Toch probeert hij het steeds opnieuw omdat hij hoopt met het ordenen de sleutel tot zijn leven te vinden.    (366)

Hij begint thuis op zijn zolder voor het raam dat uitkijkt op de perenboom in de tuin. Vervolgens gaat hij verder tijdens een herfstvakantie in een verlaten pension aan een meer. Daar vindt hij in een zak van een lang niet gedragen colbert een brief van Maria. Het is zijn jeugdliefde uit de tijd dat hij op de kunstacademie voor schilder studeerde. Hij brak de liefde af en Maria trouwde met een ander en werd kinderarts. Hij bleef haar grote liefde en ze stuurt hem met regelmaat intieme brieven die hij onbeantwoord laat.

Na zijn afgebroken studie op de kunstacademie helpt hij zijn alleenstaande moeder die van hun grote huis een pension wil maken. Een bouw uitvoerder huurt een kamer en hij blijkt minder lomp dan verwacht. Hij was vroeger beeldhouwer en bekijkt de schilderijen van de verteller aandachtig. Op een heftige drinkavond vertelt hij over zijn lijdensweg als kunstenaar.

Op aanraden van zijn moeder gaat de verteller in de leer bij de kleermaker Radzikowksi die vlak voor de oorlog uit Duitsland vluchtte en door haar is opgevangen.  Radzikowski leeft in het verleden  en vertelt sentimentele verhalen over het vooroorlogse Duitsland. De brutale kleermakerscollega Romeo woont in het atelier en is erg grof in de mond. De naamloze verteller mag alleen maar tornen en op de duur gaat hij alle mensen zien als in elkaar genaaide lichamen. Het wordt hem teveel als hij een naar urine stinkende broer moet tornen. Hij stopt met zijn kleermakersopleiding en vertrekt uit zijn geboortedorp. Jaren later als hij een bedrijfsleider zoekt voor een opgekochte failliete confectiefabriek komt hij terug voor Romeo maar het atelier is verdwenen.

In zijn vrije tijd speelt hij spelletjes poker met schoenmaker Mateja en hoort zijn verhalen aan. Hij kan de menselijke psyche van zijn klanten uit hun voeten afleiden en vooral bij vrouwen is er dan heel wat af te fantaseren. Jaren later rijdt de verteller als antiekhandelaar met een door pokeren gewonnen Renault de huizen af die rond een landgoed liggen op zoek naar verspreide inboedel. Hij bezoekt zijn geboortedorp en als Mateja blijkt te zijn overleden speelt hij poker met hem op zijn graf. Het moet natuurlijk open gespeeld geworden en hij kan maar niet winnen.

Op de kunstacademie kwam hij bij het naakttekenen in contact met het oudere model Dora. Na het kledingatelier zoekt hij haar op en gaat bij haar inwonen. Hij wordt door een huisvriend overgehaald om psychologie te studeren. Voor ware psychologie moet een nieuwe taal bedacht worden. In zijn studententijd is hij babysitter voor een studentencoöperatie en krijgt een band met een 5 jarige jongetje dat 2 jaar later aan leukemie overlijdt. Na 3 jaar stopt hij met de studie psychologie.

Hij huurt een huis en gaat dromen van de actrice die er vroeger woonde. Een terminale vriendin regelt een ontmoeting met zijn jeugdvriend Czarek. Als hij pas maanden later op visite komt blijkt de vriend overleden. Hij wil bij zijn 40 jaar jongere weduwe langsgaan maar bedenkt zich op de stoep van haar huis. In plaats van naar binnen te gaan verbeeldt hij zich het niet gevoerde gesprek. Hij moet tevens aan een vriend denken die fotografeerde en zijn vervelende fotoalbums aan hem liet zien. Hij geeft een hekel aan fotografen maar koopt toch een fototoestel en rijdt naar de plek waar Czarek bij het auto ongeluk is omgekomen. Was het een verkeersongeluk of pleegde zijn vriend als daad van liefde zelfmoord? Uit voorzorg om de  liefde van zijn jonge vrouw niet te smoren in een zorgtaak voor een beperkte oude man? Hij maakt foto’s van de plek maar laat ze niet afdrukken.

Hij bezoekt een vriend wiens nieuwe vrouw een relatie met hem heeft gehad. Als ze samen gaan paardrijden kiest hij expres het moeilijkste paard uit en breekt zijn been. Je moet een been breken om tijd voor jezelf te vinden. Maar ondanks alle tijd komt hij niet tot het ordenen van zijn adresboek. Mijmert over de tijd dat hij kind was en gaat navragen hoe zijn vader voor zijn geboorte verdween.

Aan het eind van het boek ontvangt hij een brief van Maria waarin ze schrijft dat ze er niet meer is. Hij bedenkt allerhande acties maar voert ze niet uit. Wel bezoekt hij hun vroegere dorp en ontmoet een zwerver met de geur van Romeo. Hij krijgt opnieuw een brief van Maria. Zij vertelt van een droom waarin ze elkaar ontmoeten aan beide zijden van een rivier. Einde roman.

 

Dwikozy_20110722

Ook het geboortehuis van Mysliwki is niet aan de malaise ontsnapt.

 

 

 

Biopics 1 – 10

Een biopic is een film over het leven van een werkelijk bestaand personage. De feiten zijn in principe naar waarheid. Toch kan er overdreven worden om de mythe te vergroten. De biopic is daardoor een tussenvorm van documentaire en drama.

spiceworldmovie

Spiceworld – Bob Spiers – 1997

De mooiste biopic is natuurlijk die waarin de artiest zelf de hoofdrol speelt. Of nog beter: een parodie van zichzelf maakt. De Spicegirls Scary Melanie Brown, Poshy Victoria Adams (Beckham), Sporty Melany C, Baby Emma Bunton en Ginger Gery Halliwell nemen vlot hun eigen imago op de hak. Lekker ordinair en plat kletsen ze zich door het dunne verhaaltje heen. Ze ontmoeten aliens, krijgen dansdrill van een militair, logeren in een horror landhuis, bevallen samen een vriendin en ontmoeten bekende showbizz figuren. Jools Holland leidt de show, Meatloaf rijdt de tourbus en Roger Moore is heerlijk Engels als hoofdbaas van het spektakel. Zonder hooggestemde verwachtingen is het een genoegen om naar te kijken.
Budget $25 miljoen en een tegenvallend gross worldwide van $50 miljoen. Blijkbaar waren ze nog niet doorgebroken in Amerika. Regisseur Bob Spiers was bekend van de tv serie Absolutely Fabulous.

Behind-The-Candelabra-Quad-DI

Behind the Candelabra – Steven Soderbergh 2013

Zelfs sterregisseur Steven Soderberg van de Ocean 11 series kreeg zijn budget niet rond voor een controversieel homo onderwerp. Dit ondanks de sterrencast van Michael Douglas en Matt Damon. Gelukkig is de tv-film ook op dvd uitgebracht. Soderberg concentreert zich op de in 1977 beginnende en 6 jaar durende relatie van de glamour pianist Liberace (Michael Douglas) met zijn jonge chauffeur Scott Thorson (Matt Damon). De 67-jarige Michael Douglas geniet zichtbaar van zijn over de top rol als homofiele tragische ster. De 43 jarige Matt Damon kan nog net voor zijn 17-jarige love-interest doorgaan. Alles ziet er van buiten suikerzoet en roze uit maar heeft een harde kern van drugs en pijn. Thorson kon de rijkdom niet dragen en geeft zich over aan drugs en rock&roll. Ik kijk geen tv films maar ben blij dat ik voor Soderberg, Douglas en Damon de uitzondering heb gemaakt.

Mr.-Turner-3

Mr. Turner – Mike Leigh – 2014

Mike Leigh is de kampioen van het Engelse maatschappelijke drama. Heel vreemd dus dat hij op 71 jarige leeftijd een kostuumdrama over een kunstschilder maakt. Hij vervangt zijn realistische stadsbeelden voor fluwelen landschappen, oogverblindende zeegezichten en van stoffen verzadigde interieurs. Het zijn directe citaten van de schilderijen van William Turner (1775-1851). Timothy Spall speelt de schilder als een grombeer die amper een volledige zin uitspreekt. Een vreselijke en egoïstische man die leeft in zijn schetsen en schilderijen en dat afwisselt met woordloze elementaire vrijpartijen met dienstboden en landlady’s. Voor mij brengt de persoon van de schilder zijn kunst niet dichterbij. Het werd ondanks de oogstrelende schoonheid een trage en saaie film met zeer goede kritieken. Door het over-acteren lijkt het voor mij teveel op een BBC kostuumdrama. Mike Leigh kan  zich dus beter beperken tot zijn maatschappelijk realistische eigen tijd.
Budget $10 miljoen.

ray-charles-jamie-foxx-1394459481

Ray – Taylor Hackford – 2004

Netjes chronologisch vertrekt de jonge en blinde Ray Charles (Jamie Foxx) van Florida naar Seattle om daar op eigen benen te staan. Hij vindt een baantje als pianist en laat zich, om vergissingen te voorkomen, in biljetten van $1,- uitbetalen. Als snel vindt hij troost bij de vrouwen die een zwak voor zijn handicap hebben. Hij voelt aan hun polsen welk vlees hij in de kuip heeft. Pas als hij zijn gospelmuziek naar popmuziek ombouwt vindt hij zijn eigen stijl en daarmee populariteit. Langzaam maar zeker stijgt zijn roem en raakt hij meer in de ban van ‘loose women’ en drugs. De film eindigt als hij zich eindelijk bevrijdt van zijn verslaving en een all American Hero wordt. Het verhaal is clichématig en verantwoord gefilmd door Taylor Hackford. Zelfs zijn drugsgebruik wordt braaf en vanzelfsprekend. Dankzij Jamie Foxx en de originele muziek van Ray Charles valt er voldoende te genieten. En natuurlijk is het tijdsbeeld met de interieurtjes van het exclusief zwarte milieu altijd de moeite waard.
Budget $40 miljoen, gross worldwide $75 miljoen.

ImNotThere3.PNG

I’m not there – Todd Haynes – 2007

De altijd originele Todd Haynes heeft een veelzijdige Bob Dylan biopic gemaakt. Zo veelzijdig dat het net zo goed een muziekfilm zou kunnen zijn. Hij heeft zich laten inspireren door leven en werk van Bob Dylan en daaruit zijn persoonlijke held gecreëerd. Bob Dylan veranderde regelmatig van persoonlijkheid en Haynes heeft dat probleem opgelost door verschillende acteurs  te laten spelen. Hij gaat zelfs zo ver dat hij ieder personage een andere naam geeft en er ook een vrouw bijdoet. Christian Bale speelt de akoestische folkie en christen, Cate Blanchet is de elektrische rebel, Richard Gere de filmacteur ten tijde van Billy the Kid en Heath Ledger is de beroemde familyman. Todd Haynes gebruikt het medium film ten volle en laat zich verleiden door een volkomen impulsieve verhaalontwikkeling. Prachtig als film maar voor de Dylanfans vermoedelijk niet erg geslaagd als getrouwe biopic.
Budget $20 miljoen, gross worldwide $11 miljoen

the-last-station-poster-james-mcavoy-10146076-1207-816

The last Station – Michael Hoffman – 2009

James McAvoy wordt als secretaris van de 80 jarige Tolstoj (Christopher Plummer) aangesteld. Hij adoreert de schrijver en stelt zich volledig in zijn dienst. Tolstoj leeft de laatste jaren van zijn leven in een commune en wil de rechten van zijn boeken aan het Russische volk schenken. Hij stuit daarin op heftig verzet van zijn aristocratische echtgenote Helen Mirren. Het resulteert in laaiende ruzies met tedere verzoeningen. Paul Giacometti is de leider van de Tolstianen die hun icoon tot zijn dood willen beschermen. Hij hoopt te voorkomen dat Tolstoj zich op zijn sterfbed aan de kerk overgeeft. Tolstoj ontvlucht zijn huis en de echtelijke ruzies. Het publiciteitscircus achtervolgt hem en hij sterft in een treinstation belegert door de pers. Zijn vrouw slikt haar eer in en kan het nog net op tijd aan zijn sterfbed goedmaken.
Heel knap dat regisseur Michael Hoffman van zo’n saai verhaal toch een onderhoudende film maakt. Het lukt door het weergaloze spel van de altijd ontwapenende James McAvoy en de vileine Helen Mirren. Maar zeker ook door McAvoys pragmatische liefje Anne-Marie Duff.
Budget €13 miljoen, gross USA $6 miljoen

coalminers daughter

Coalminers daughter – Michael Apted – 1980

Loretta Lynn is bijna de personificatie van de klassieke country&western muziek. Alsof we door de lens van fotograaf Walker Evans kijken betreden we het arme Kentucky mijnwerkersmilieu. Vader Levon Helm (van the Band) werkt hard om de vele monden te voeden en krijgt al zijn eerste kolenstofkuchjes. Als Loretta 14 is wordt haar zelfgemaakte taart gekocht door losbol Tommy Lee Jones op de plaatselijke feestavond. Ze trouwen overhaast en hij blijft tegen verwachting bij haar. Pas na haar 5de kind krijgt zij een gitaar en gaat serieus zingen. Met het eerste plaatje maken ze een tocht langs de radiostations en halen de hitparade. Ze mag optreden in de Grand Old Opry en breekt groots door. Ze ontmoet Patsy Cline en leert net voor haar vliegtuigdood hoe ze met het sterrendom moet omgaan . Loretta’s huwelijk wankelt, ze raakt overwerkt en vergeet haar teksten maar het huwelijk houdt stand. Het is allemaal waar gebeurd en Sissy Spacek zingt zelf haar liedjes. Ze zet een broze en meisjesachtige Loretta Lynn neer en won er een Oscar mee. Ik denk dat de echte Loretta steviger was en meer in het leven stond. Een ontroerende film als je van Country & Western houdt. Anders moet je het doen met de grandioze Tommy Lee Jones die als altijd op ingetogen manier een krachtige man met gebruiksaanwijzing neerzet.
Budget $15 miljoen, gross USA $ 67 miljoen

basqiat_14

Basquiat – Julian Schnabel – 1996

Gevoelige en artistieke film over de kwetsbare schilder Jean Michel Basquiat die in 1988 op 27 jarige leeftijd stierf. Regisseur Julien Schnabel heeft een sterrencast bij elkaar gebracht. Jeffrey Wight zet een onbevangen en naïeve kunstenaar neer. David Bowie is de strenge en serieuze Andy Warhol, Dennis Hopper de pragmatische kunsthandelaar en verder nog Benicio del Toro, Gary Oldman, Christopher Walken, William Defoe etc etc. Het verhaal is klassiek voor jonge beroemdheden. Basquiat wordt als zwarte speelse jongeman onverwacht talk of the town. De galeriehouders vechten om hem en zijn werk wordt impulsief aangekocht. Het gaat meer om de handel dan om de kunst. Hij komt in de kring van Warhol en wordt de eerste bekende zwarte schilder. Op 24 jarige leeftijd is hij beroemd en raakt verslaafd aan de heroïne. Drie jaar later sterft hij aan een overdosis.
Zijn werk is ongrijpbaar maar het blijft leuk om te zien hoe hij een reusachtig op de grond liggen doek bewerkt met verf. Hij behield zijn kinderlijke onafhankelijkheid en de enige die hem als mens behandelde was zijn vriendin Gina Cardinale die mooi door Claire Forlani is neergezet.
Budget $3,3 miljoen, USA Gross $3 miljoen

whats-love-got-to-do-with-it-Angela-Bassett-tina-turner-hero

What’s love got to do with it – Brian Gibson – 1996.

Angela Bassett en Laurence Fishburne kunnen zich lekker uitleven in een heftige versie van het Ike en Tina Turner verhaal. De plooibare Tina wordt als ze Ike wil verlaten hardhandig tot de orde geroepen. Zelfs na haar zelfmoordpoging kan ze zich nog niet van hem losmaken. Maar op den duur blijkt de scheiding onontkoombaar en start ze haar solocarrière. De film is voorspelbaar maar geeft een treffend tijdsbeeld van de zeventiger jaren. Het uitgangspunt is de autobiografie van Tina Turner dus we krijgen een eenzijdig beeld van hun partnership. De stralende Angela Bassett en bezeten Laurence Fishburne geven ruim voldoende kijkplezier en de door de originele Tina gezongen liedjes doen de rest. Who needs a heart when a heart can be broken?
Budget $15 miljoen, Gross USA $40 miljoen

sid-und-nancy-gary-oldman-6-rcm0x1920u

Sid and Nancy – Alex Cox – 1986

De Sex Pistols waren het boegbeeld van de Engelse Punkmuziek. Hun debuut elpee Never mind the bollocks was een sensatie. Niet omdat de muziek zo mooi was maar veel meer omdat die zo lelijk was. Punk was duidelijk meer attitude dan muziek. Boegbeeld en zanger Johnny Rotten was nog een koorknaapje vergeleken bij bassist Sid Vicious (Gary Oldham). In Amerika vindt hij zijn soulmate Nancy Spungen (Chloe Webb). Ze zijn voortdurend onder invloed en fucking bored. Zelfs sex is boring. Sid verlaat de Sex Pistols en start een solo carrière. Langzaam gaat hij met Nancy ten onder in het NY Chelsea Hotel. Ze versterken elkaars destructieve neigingen. Vooral als ze zonder heroïne zitten zijn er veel vechtpartijen. Terwijl ze voortdurend vol houden dat ze gaan afkicken. Zo’n film kan niet anders dan slecht aflopen: de 20-jarige Nancy wordt in 1978 doodgestoken en Sid gearresteerd voor moord. Na de film komt hij op borgtocht vrij en sterft een jaar later op 22 jarige leeftijd aan een overdosis.
Regisseur Alex Cox geeft ons een intiem inkijkje in deze afgrijselijke wereld. Het wordt bijna een karikatuur van de punkwereld en Gary Oldman kan zich lekker uitleven als de gestoorde Sid Vicious. Het is een van zijn vele gestoorde gekken. Jammer dat Andrew Schofeld helemaal niet op Johnny Rotten lijkt. Courtney Love is in de entourage en past natuurlijk perfect in dit plaatje.
Budget $4 miljoen, gross USA $3 miljoen

 

 

2016 blikveld juli

20160703E1014

20160712E1123

20160712E1135

20160715E1141

20160718E1173

20160724E1187-001

20160728E1278 Biesboschmuseum

20160728E1285

20160728E1289

20160729E1341

20160730E1372 - Sliedrecht

20160731E1429

20160731E1435

Op verzoek de plaatsbepaling:

  1. Rijksmuseum
  2. Amsterdam Keizersgracht/Leidsegracht
  3. Amsterdam Museumplein
  4. Aalsmeer Historische tuin
  5. Amsterdamse Bos Vogeleiland
  6. Den Oever
  7. Biesbosch Museum
  8. Biesbosch Museum
  9. Dordrecht Wantijdijk
  10. Kinderdijk
  11. Sliedrecht
  12. Nationaal Onderwijsmuseum Dordrecht door Sybold van Ravesteyn 1939
  13. Dordrecht

 

J.H. Isings (1884-1977)

0 Foto Isings 1958

Al jaren word ik blij verrast door iedere schoolplaat van Isings die in het nagebouwde authentieke schoollokaal van een onbeduidend streekmuseumpje hangt. Als vervolgens het Nationale Onderwijsmuseum in Dordrecht ze verzamelt in de tijdelijke expositie Stijd! wordt het echt tijd voor ontknoping. Ik had de platen van Isings al verzameld met Google afbeeldingen en op Pinterest volger geworden van zijn borden. Het is zeker geen jeugdsentiment want de platen waren van vóór mijn schooltijd. Mijn fascinatie is veelzijdig maar de belangrijkste verleider is toch wel dat de geschiedenis op een essentieel moment bevroren wordt. Het is alsof de film van de historie even is stilgezet en we de tijd krijgen om aandachtig naar de scene kijken. Isings toont zich een ware Hollywood art director en componeert zonder scrupules zijn beelden. Hij kreeg natuurlijk de nodige adviezen van professoren en heeft de schilderijen van de periode bestudeerd. Maar zal toch zelf veel hebben ingevuld want niemand kan echt weten hoe de Vikingen voor Dorestad stonden. Zijn illustraties brengen de verbeelding op gang en na aanschouwing is het moeilijk om nog onbevangen een eigen beeld te produceren. Hij zal daarmee ook ongemerkt invloed hebben uitgeoefend op de subjectieve wetenschap die geschiedenis is.  De arrestatie van Floris V is misschien wel door Isings plaat belangrijker geworden dan hij ooit was.

Johan Herman Isings (1884-1977) was tekenaar en illustrator van honderden boeken. Hij is echter vooral bekend geworden als historieschilder vanwege de 43 historische schoolplaten die hij tussen 1910 en 1970 maakte. Het waren aquarellen in groot formaat die door uitgeverij Wolters Noordhof werden verkocht aan de lagere scholen in combinatie met een tekstboekje voor de leraar.  Uit de lage prijzen op Marktplaats valt af te leiden dat ze blijkbaar in grote aantallen zijn geproduceerd. Je kunt al vanaf €10,- bieden en de duurste kosten slechts € 75,-. 

Wat mij betreft was de recente Canon van Nederland overbodig en had de Isings serie gewoon opnieuw in een mooi boekje uitgegeven kunnen worden. Bij de keuze van mijn 10 favoriete Isingsbeelden speelt de gebeurtenis een grote rol. De algemene platen zijn ook mooi maar gaan al snel op Anton Pieck illustraties lijken. Door linksklikken op de afbeelding kan deze beeldvullend maken.

1 Noormannen voor Dorestad

De Noormannen voor Dorestad

Stoer, heldhaftig en gevaarlijk tegelijk. Het is een droom voor de jongensgeest. Vooral de onheilspellende rookwolken doen veel vermoeden. Het zou zo’n kleine 100 jaar later nog steeds de perfecte decorschets voor een Hollywood productie zijn. Isings schijnt zelf via spiegels voor de Noorman rechts geposeerd te hebben. Dorestad is een bijna mythische handelsstad uit de 7de tot de 9de eeuw die in de buurt van Wijk bij Duurstede langs de Rijn lag. Vanwege haar succes trok het de aandacht van de Vikingen die tussen 834 en 863 meerdere keren voor plundering langskwamen. De Rijn veranderde van loop en de haven verzandde. Dorestad verdween en is net als Troje of Atlantis niet meer met zekerheid te traceren.

2 Floris V door edelen gevangen genomen

Floris V door de Edelen gevangen genomen – 1296

Het gevaar loert overal en is daardoor extra gevaarlijk. Wat op een idyllische valkenjacht lijkt is de gevangenneming van Floris V (1254-1296) door Gijsbrecht van Amstel, Willem van Zaandam en Gerard van Velsen. De ambitieuze Floris was graaf van Holland en Zeeland en troonpretendent van de Schotland. Hij was voortdurend bezig met gebiedsuitbreiding maar wilde te veel en te snel. Als het volk de populaire Floris wil bevrijden wordt hij uit voorzorg door Gerard van Velsen vermoord.

3 Isings - 1417 - Jacoba van Beieren belegert Gorcum

Jacoba van Beieren voor Gorinchem, 1 December 1417

Jacoba van Beieren (1401-1436) is een beetje de Uta Naumburg (1000-1046) van de Lage Landen. Ze was al vroeg Gravin van Holland, Zeeland en Henegouwen en kwam op 16 jarige leeftijd haar Hoekse stadhouder van Gorinchem te hulp bij zijn twist met de Kabeljauwen. Heel haar korte leven laveerde ze tussen huwelijken en allianties in het politieke speelveld van keizer, paus en de aangrenzende koningen.

4 - Isings - krijgsraad-voor-de-vierdaagse-zeeslag-

Krijgsraad voor de Vierdaagse zeeslag, 1666

De zeeslagen uit onze gouden eeuw hebben werkelijk plaatsgevonden maar blijven onvoorstelbaar als een sprookje uit 1001 nacht. Een vloot bestond uit 30 tot 40 schepen met ieder 400 man en 100 kanonnen. Ze vaarden in linie achter elkaar en de tegenstander kwam dan netjes van de andere kant.  Ieder zocht zijn opponent en begon te schieten. Als beide schepen nog dreven volgde na het enteren een man tot man gevecht. Op winderige volle zee verandert zo’n strijd al snel in chaos. Als je dus nog ergens invloed wilt uitoefenen is het wel op een eenduidige tactiek. Een krijgsraad vooraf om de neuzen van de eigenwijze kapiteins te richten is dus van essentieel belang. Isings liet zich inspireren door de schilderijen van Willem van de Velde de Oude (1611-1693) die zijn schetsen op een roeibootje tussen de schepen maakte.

5 - Isings - Napoleon bij de brand van Moskou

Brand van Moskou, 1812

In Moskou lag voor Napoleon Bonaparte (1769-1821) het begin van het einde. Hij was daar zonder slag of stoot gearriveerd. De Russische vijand voerde een tactiek van ‘verschroeide aarde’ en ging zo ver dat de eigen hoofdstad in brand werd gestoken. Napoleon behaalde dus een Pyrrus overwinning. Hij kon niet nog verder Rusland in en moest voor de Russische winter inviel terug naar Frankrijk. Hij kwam daar met een handje vol soldaten aan en gelukkig was een van hen Henry Beyle (1783-1842) die later onder de schrijversnaam Stendhal zijn prachtige romans schreef.

6 - Isings Karel de Grote

Karel de Grote te Aken, 808

Karel de Grote (747-814) was na de Romeinen de eerste vorst over een verenigd Europa. Hij noemde zich in 800 dan ook naar Ceasar en liet zich als eerste Keizer (=Caesar) kronen in Aken. Hij heeft zeker veel oorlog gevoerd maar toch toont Isings een stabiele wereld waar de keizer omringd is door zijn raadslieden en hofbeambten waaronder de filosoof Einhard. Het leger wordt bescheiden vertegenwoordigd door een paar leden van de paleiswacht. Bij de raadslieden doemt al donker een Benedictijner monnik op die de duistere middeleeuwen zullen beheersen.

7 Isings Willibord Apostel der Friezen

Willibrord de Apostel der Friezen – 700

In 690 kwam Willibrord (658-739) vanuit Engeland aan in Katwijk aan Zee. Hij wilde de ongelovige Friezen kerstenen en koos Utrecht als uitvalsbasis. Hij bouwde op de plek waar nu de Dom staat een kerk ter ere van Sint Salvator (=de redder/verlosser). Isings kiest het moment dat Willibrord vertrekt uit Utrecht voor zijn gevaarlijke tocht naar Friesland. Ze zijn vastberaden en overtuigd van hun missie.

8 Landing Prins Willem 3

Landing van Prins Willem III bij Brixham, 1668

Onze stadhouder Prins Willem III van Oranje (1650-1702) kon namens zijn echtgenote Maria Stuart aanspraak maken op de Engelse troon. Men had daar de buik vol van al die losse katholieken en wilde weer voor streng Protestants gaan. In zijn Glorious Revolution vond Willem de moed om met een beperkte troepenmacht naar Engeland te varen en bij Brixham aan land te gaan. Gelukkig kreeg hij al snel voldoende steun en kon zich in 1689 als Koning Willem III van Engeland en Ierland laten kronen. Het vergrootte zijn prestige in Europa aanzienlijk en hij werd een geduchte tegenstander van Lodewijk XIV van Frankrijk.

9 Ludger predikt

Ludger predikt in de Groninger Gouwen, 785

De missie van Willibrord was succesvol en Ludger (742-804) werd de eerste Fries die het Evangelie predikte. Hij staat op een terp en spreekt de folkloristische menigte toe. De sfeer is goed en het weer is aanzienlijk beter dan je in Groningen zou verwachten. Het meisje heeft heur haar netjes voor de bijeenkomst gewassen. Je weet maar nooit wie je bij zo’n bijeenkomst kunt ontmoeten.

10 Willem van Oranje in de Raad van State

Willem van Oranje in de Raad van State, 31 December 1564

De Nederlanden zijn in 1564 nog onderdeel van het katholieke Spanje. Koning Filips 2 is streng in de leer en vervolgt de protestanten. De toen nog katholieke Willem van Oranje doet in zijn oudejaarsrede tot de Raad van State een laatste poging om gewetensvrijheid van de onderdanen te garanderen. Ik kan niet goedkeuren dat vorsten over het geweten van hun onderdanen willen heersen en hun de vrijheid van geloof en godsdienst ontnemen. De stuurse dame heeft weinig aandacht en lijkt tijdens de uren durende rede in slaap gevallen. Zij is landvoogdes Margaretha van Parma die voor Filips 2 de zaken in de Nederlanden waarneemt. Ze mag Willem dus nooit gelijk geven en laat hem geen keus.

Voor de compleetheid een lijst van 44 Isings platen. In werkelijkheid zijn het er 43 dus er is eentje teveel. Maar welke dat is?

  1. Krijgsraad voor de Vierdaagse zeeslag, 1666:
  2. Op den Dam, omstreeks 1665.
  3. Op de reede van Bantam, 1598.
  4. Een hagepreek buiten Utrecht, Augustus 1566.
  5. In een middeleeuwsch Klooster.
  6. Ludger predikt in de Groninger Gouwen, 785.
  7. Voor honderd jaar / Uit de tijd van trekschuit en diligence.
  8. Een stad in de middeleeuwen.
  9. Floris V door de Edelen gevangengenomen.
  10. De Prins trekt over de Maas – 1568.
  11. De Noormannen voor Dorestad.
  12. Karel V doet afstand van de regeering.
  13. Een zomermiddag met den Muiderkring.
  14. Stadsleven tegen het midden der 19e eeuw.
  15. Luther op de Rijksdag te Worms, 1521.
  16. Een hagepreek bij de Hoornbrug bij Rijswijk, Augustus 1566.
  17. De Dam te Amsterdam, 1666.
  18. Frederik Hendrik voor ‘s Hertogenbosch, 1629.
  19. Leidens ontzet, 3 October 1574.
  20. De grote vergadering te ‘s Gravenhage 1651.
  21. Kruisvaarders voor Jeruzalem, 1099.
  22. Franse troepen trekken over de Lek – 15 Januari 1795.
  23. ,,Behouden Huys” op Nova- Zembla.
  24. Romeinse legerplaats aan de Rijnmond (Valkenburg ).
  25. De slag bij Nieuwpoort.
  26. Willem van Oranje in de Raad van State, 31 December 1564.
  27. Landing van Prins Willem III bij Brixham, 1668.
  28. Aankomst van Willem I te Scheveningen 1813.
  29. Willibrord de Apostel der Friezen.
  30. Een buitenplaats aan de Vecht 1740.
  31. Jacoba van Beieren voor Gorinchem, 1 December 1417.
  32. Hunnebedbouwers.
  33. Toernooi te Haarlem, 1305.
  34. Binnenkomende Vloot voor Amsterdam 1665.
  35. Karel de Grote te Aken, 808.
  36. De Hanzestad Kampen, 1441.
  37. Brabants dorp in de vijftiende eeuw. / Brabants dorp in de Middeleeuwen.
  38. Rembrandt in zijn ,, Schildercaemer” 1665.
  39. Brand van Moskou, 1812.
  40. Een gildeoptocht in Antwerpen, 1520.
  41. In de drukkerij van Plantijn, Antwerpen 1570.
  42. Sprooksprekers in de Ridderzaal, 1394.
  43. Naar het concentratiekamp, Januari 1945.
  44. Columbus neemt Guanahani in bezit, 12 Oktober 1492.

Voor meer informatie zie de Isings-site:

http://www.jh-isings.nl/Isings%20Historische%20schoolplaten%20-.html

Sint Joris en de draak

20160510naamloos0003-2

Slechts 6 uur in Stockholm waren voldoende om mijn mooiste standbeeld van 2016 te ontdekken. Na het bekijken van de ceremoniële  ontvangst van de presidente van Chili lopen we langs de militaire erehaag naar de onopvallende Sankt Nikolai Kyrka. Het is de kroningskerk van de Zweedse koningen die ook wel Storkyrkan (Grote Kerk) wordt genoemd. Misschien komt daardoor de ontdekking van de reusachtige St. Joris volkomen onverwacht. Grote afmetingen blijven mij nog altijd imponeren. Meestal zijn die kerkbeelden uit steen of brons maar deze was van eikenhout  en elandgeweien. Het beeld staat er al sinds 1489 en is door Berndt Notke uit Lübeck gemaakt. Je loopt er omheen en kijkt er het nodige aan af maar kunt de essentie als bij ieder kunstwerk nooit bevatten. De naam van de kunstenaar is vaag bekend, het verhaal van Sint Joris die zittend op zijn paard de draak doodt om een prinses te redden werd talloze malen uitgebeeld maar is nooit echt doorgedrongen. De prinses en draak personifiëren het goede en het slechte. Bij de slag van Brunkeberg (1471) werd draak Koning Christiaan 1 van Denemarken verslagen en de prinses Zweden gered. De opdrachtgever was Sten Sture de Oudere (1440-1503) die zich als regent van Zweden de reddersrol aanmeet en dus Joris zelf is. Daarnaast is dit beeld ook nog een relikwie houder voor delen van Joris en nog 6 zes heiligen: Blasius, Germanus, Leo,  Martinus, Donatus and Cyriacus. Ik maak mijn foto’s en realiseer me dat de muurschilderingen van het Stadhuis nog wachten en dat de winkelbeleving van mijn vrouwelijke reisgenoten ook niet verwaarloosd mag worden. Gelukkig staat er ook nog een buitenkopie van het beeld in Gamla Stan (Oude Stad) en kan ik later altijd nog de kopie in Lübeck gaan bewonderen.

20160510naamloos0003

Joris van Cappadocië is een martelaar en heilige die in de derde eeuw AD in Zuid Turkije geleefd zou moeten hebben. Hij was een officier in het Romeinse leger en weigerde aan de christenvervolging van keizer Diocletianus (244-311) mee te werken. Toen hij vervolgens verklaarde zelf ook christen te zijn tekende hij zijn doodvonnis en werd gevangen genomen. Hij werd gefolterd op een rad met twee-snijdige zwaarden, in een ketel met kokende olie ondergedompeld en men liet hem een gifbeker leegdrinken. Toen hij dit alles overleefde werd hij op de stadsmuur onthoofd.

Joris is vooral bekend geworden door het verhaal waarin hij een draak doodde. Het speelt zich af in een stad die door een draak wordt geterroriseerd. Het monster verlangde iedere dag 2 schapen en als die opgegeten zijn stapt hij over op een dagelijks mensenoffer. De ongelukkigen werden per lot aangewezen en ook de dochter van de koning kwam aan de beurt. Ook toen was de wereld voor de elite en Joris schiet haar te hulp en verwondt de draak. Hij wil hem echter alleen doden als het volk zich tot het christendom bekeert. Men gaat akkoord, Joris doodt de draak en redt die dag weer 15.000 zielen.

1000px-Kruis_van_Sint-Joris.svgJoris is een van de weinige heiligen waarvan men kan aannemen dat hij nooit heeft geleefd. Ook het feit dat hij het kwaad met zwaard en lans bestrijdt maakt hem uniek. De meeste heiligen zijn vredelievend en contemplatief. Ze proberen hun doel met een gebed te bereiken en het toekeren van de andere wang. Vooral in de late middeleeuwen sprak dat krijgslustige element van Joris tot de verbeelding. Hij werd wereldberoemd als bestrijder van het kwaad. Hij kreeg zelfs een eigen wapenschild met het rode kruis van St. Joris erop. Zijn persoon is dus in de hele christelijke wereld bekend maar hij heet overal anders:

Als Saint George is hij de beschermheilige van Engeland.
Als Saint Jordi heeft hij dezelfde functie in Catalonië.
In Rusland staat hij als Svjatoj Georgij of Georgij Pobedonosets  de achterkant van de kopeke.
In Griekenland heet hij Agios Georgios.
In Denemarken: Sankt Jørgen
In Duitsland: der Heiligen Georg
In Italie: San Giorgio
In Polen: Święty Jerzy
In Turkije is hij blijkbaar niet heilig en is het simpel Yorgi

Bernt_Notke_Danse_Macabre

Er is pijnlijk weinig bekend over het leven van Bernt Notke (1435-1509). Een groot deel van zijn leven was hij in Lübeck werkzaam als schilder, beeldhouwer en houtsnijder. Hij zou vanaf 1484 enkele jaren in Zweden hebben gewoond wat hem koppelt aan het Joris beeld uit 1489. In eerste instantie dacht men nog dat het een kunstenaar uit Antwerpen was. Pas na 1901 werd bekend dat Notke als beloning voor het beeld bij de munt in Stockholm werkzaam was.
Als schilder koos hij ook voor grote onderwerpen. Hij is vooral bekend geworden vanwege zijn Danse Macabre, een 30 meter lang schilderij dat de aardse vergankelijkheid memoreert in perioden van de pest. De originele versie in de St. Maria kerk van Lübeck is in 1701 bij herstelwerkzaamheden eerst grondig verpest en later tijdens een brand in 1942 verwoest. Delen van een kopie resteren in de Nicholaas kerk in Talinn. We hebben hem toevallig ook dit jaar aanschouwd maar het werk was onfotografeerbaar achter spiegelende glasplaten opgehangen.

20160624E0002-21 Kalkar - Sint Nicolaas - 1584 - St Jorisaltaar - Meester Arnt

Joris heeft blijkbaar een connectie met Nicolaas. Want twee maanden later komen we hem op weg naar het Ruhrgebied in Kalkar nog een keer te Joris tegen in de van buiten onopvallende Sint Nicolaaskerk. Vlak over de grens blijkt een schat aan houtsnijaltaren verzameld te zijn. Kalkar was aan het eind van de 16de eeuw een belangrijk toevluchtsoord voor de Nederlandse katholieken. Jammer dat we slechts een deel van de oorspronkelijke schat kunnen zien. Aan het begin van de 18de eeuw heeft men, voor restauratie doeleinden, 6 van de oorspronkelijke 15 altaren opgeofferd. Heel jammer natuurlijk maar misschien was het wel de redding voor de resterende 9 altaren. Die zijn bijzonder mooi en ieder altaar op zich zou een blog waard zijn.
Het St. Jorisaltaar is een van de nevenaltaren en in 1484 door Meester Arnt gemaakt. Heel bijzonder is dat de originele polychromie nog in tact is. In het retabel wordt het leven van St. Joris in verschillende scenes uitgebeeld.
Net als bij Bernt Notke is ook over het leven van Meester Arnt niet veel bekend. Hij heeft dan ook meerdere namen Meister Arnt von Kalkar, Meester Arnt van Zwolle of Arnt van het Joris Altar. De kerkgemeenschap was in ieder geval erg tevreden over zijn werk want hij kreeg de opdracht voor het hoofdaltaar. Het zou jaren werk betekenen maar na een beginnetje stierf hij plotseling in 1492. De ster van Meester Arnt is nog niet stijgende. Er is slechts één korte Franstalige Wikipedia pagina beschikbaar. Uit het detail hieronder van het rechter deel met de onthoofdings-scene van Joris blijkt wel hoe groot zijn oog voor het detail is en dat hij terecht door insiders tot de grote Neder-Rijnse beeldhouwers van het einde van de 16de eeuw wordt gerekend.

Scan.BMP

Peter de Grote (1672-1725)

Slechts twee dagen in Sint Petersburg zijn voldoende om mijn sluimerende fascinatie voor Rusland nieuw leven in te blazen. De Russische cultuur lijkt net zo mysterieus als het land groot is. Mijn vrees voor een teleurstelling verdwijnt en ik stroom over met diep menselijke gevoelens. Dit alles ondanks het onverzorgde straatbeeld, de strenge douane en de kwaad kijkende burgers. Het overdadige goud van de Romanovs en de verhalen van de gidsen doen me verlangen naar meer. Voldoende om zeker nog eens terug te keren en thuis tot verdieping over te gaan. Om te beginnen is daar de Peter de Grote biografie van Robert Massie die al sinds 1990 in mijn kast staat. Wel een paar keer geprobeerd maar altijd te dik bevonden. Nu betekenen de 780 dicht bedrukte pagina’s een perfecte inleiding voor een hopelijk lange ontdekkingstocht. De titel lijkt veelbelovend: Peter de Grote en het ontstaan van het moderne Rusland 1672-1725. Zo ver reikt het boek niet. De vertaler had bij de originele titel Peter the Great, His life and world moeten blijven. Die past beter bij het beeld dat Massie schetst van het Europa rond 1700. Het ontstaan van een modern Rusland wordt niet expliciet beschreven maar is meer inherent aan de persoonlijkheid van Peter Romanov. Zijn interesses, energie en macht waren zo overdonderend dat hij eerder de moderne mens dan het moderne Rusland belichaamde.

Robert Massie (1929) is een Amerikaanse geschiedschrijver die vooral bekend is vanwege zijn boeken over het Rusland van de Romanov dynastie (1613-1917) die ruim drie eeuwen over Rusland regeerde. In 1967 begon hij bij het einde met Nicolas & Alexandra over de laatste keizer Nicolas 2 en zijn vrouw Alexandra van Hessen. Zoals bij veel essentiële keuzes in het leven kwam hij toevallig op zijn onderwerp omdat zijn zoon dezelfde bloedziekte had als de zoon van Alexander 2. In 1981 vestigde hij zijn naam vanwege de Pulitzer prijs voor Peter the Great, His life en world. Daarna reviseerde hij in 1995 Nicolas & Alexandra in The Romanovs: The Final Chapter en kwam in 2011 nog met Catherine the Great: Portrait of a woman. Het zijn te dikke boeken om even tussendoor te lezen. Dat ga ik dan ook niet doen, al was het alleen maar om me meer op Rusland dan op Robert Massie te fixeren.

Scan

Het voorspel tot de troonsbestijging van Peter is kenmerkend voor het oude Rusland. Het land werd verenigd onder de eerste tsaar Iwan IV de Verschrikkelijke (1530-1584) waarop een periode van onmacht en verdeeldheid volgde. Om die te beëindigen kozen de Bojaren, de Russische adelstand,  in 1613 Michaïl Romanov (1596-1645) tot tsaar. Hij kon 32 jaar alleen maar op de winkel te passen. Zijn zoon Alexej (1629-1676) was iets krachtiger maar regeerde zijn 31 jaar nog steeds volgens de oude stempel. Bij zijn dood in 1676 liet hij vele minderjarige kinderen van 2 echtgenotes na. De toen 4-jarige Peter was de zoon van de tweede vrouw en stond als laatste in de rij. Iedere echtgenote met hun kinderen betekende een hele familie die haar zagen als een bron van inkomsten. Normaal gesproken ging de Russische erfopvolging op leeftijd en alleen via het mannelijke geslacht. De fysiek zwakke 15-jarige halfbroer Fjodor III (1661-1682) kwam dus als eerste aan de beurt. Hij hield het 6 jaar vol waarna hij stierf en zijn zus Sofia (1657-1704) de macht probeerde over te nemen. Een vrouwelijke tsaar was nog niet mogelijk en onder dwang van de paleiswacht (Trelsky opstand) wordt zij regentes van de 2 minderjarige  dubbeltsaren: de 16-jarige Ivan V (1666-1696) en de 10-jarige Peter. Ivan is vanwege zijn fysieke en mentale beperkingen ongeschikt voor het leiderschap. Het wachten is dus tot Peter 18 jaar wordt. Hij besteedt de 8 jaar goed en verdwijnt tijdelijk uit Moskou om soldaatje en schippertje te spelen. Hij laat zijn interesses de vrije loop, leest veel en groeit uit tot de ultieme autodidact. Het soldaatje spelen wordt uitgebouwd tot een privé legertje dat langzaam een lijfwacht van betekenis wordt. Zijn water fascinatie drijft hem naar meren en zeeën waar hij zich in een boot op het water vrij kan voelen. Als hij in 1689 18 is keert hij terug naar Moskou, eist hij zijn kroon op en Sofia verdwijnt met haar familie naar de achtergrond.

1 Peter_I_by_Kneller

Peter I Aleksejevitsj Romanov (Пётр I Алексеевич Рома́нов) was in 1689 met zijn 2.01 meter alleen nog maar in lengte groot. Vergeleken met zijn voorgangers was hij supergezond maar toch ook niet zonder problemen. Zijn hele leven had hij last van epileptische aanvallen en werd heel regelmatig zo ziek dat hij als een wonder uit de dood opstond. Hij was een energiek en origineel nadenkend mens die zich meer Europeaan dan Rus voelde. Als soeverein vorst droeg hij een lust en een last. Peter stond er alleen voor om Rusland klaar te stomen voor een zekere toekomst. De weg was via de modernisering en de handel. Hij moest daarvoor de vastgeroeste patronen doorbreken en vond de oplossing in een studiereis naar de westerse wereld. Dit Grote Gezantschap bezocht 1697/1698 gedurende 8 maanden achtereenvolgend Riga, Pruisen, de Republiek der Nederlanden, Engeland, Saksen en Oostenrijk. Alleen het Frankrijk van Lodewijk 14 werd niet aangedaan omdat Frankrijk banden met vijand Turkije had. Peter verborg zich incognito in de grote groep die was samengesteld uit de zonen van de Russische aristocratie. Alle onderdelen van de samenleving en in bijzonder de scheepvaart en het krijgsbedrijf werden bestudeerd. Zoveel mogelijk westerse vaklieden werden overgehaald om zich in Rusland te vestigen.
Heel geleidelijk werd zo een draagvlak gecreëerd om de maatschappij te hervormen. Want ook een soeverein vorst kan niet tegen de stroom in gaan. Na terugkeer in Rusland werd meteen de ene wet na de andere met bijpassende straf voor overtreding uitgevaardigd. De baarden gaan eraf; de onhandige lange Russische jassen worden vervangen door draagbare Europese kleding; zijn vrouw verdwijnt in een klooster; de Russische kalender wordt omgeruild met de Juliaanse van Europa; er wordt nieuw geld uitgegeven; de contracten dienen voortaan op gezegeld papier geschreven te worden; de ridderorde van Sint Andreas wordt in plaats van landschenkingen een belangrijk beloningsmiddel.
Het is een lange strijd die veel volharding vraagt. Vooral de corruptie is in zo’n groot land moeilijk uit te roeien.

Karl_XII_1706

                                     Karel XII van Zweden

Een moderne maatschappij vereist een gezonde economie met een levendige handel. Rond 1700 ging het belangrijkste vervoer over het water. Eerst probeerde Peter toegang tot de Zwarte Zee te krijgen die volledig omzoomd was door het Turkse Rijk. Hij bouwde een vloot in Voronezj aan de Dom rivier maar de toegang tot de Zwarte zee werd versperd door de Turkse poortsteden Azov en Kertsj. Het Turkse Rijk was een maat te groot en hij kon geen medestanders in zijn strijd vinden. Vervolgens keek hij naar het noorden waar de enige Russische haven Archangel slechts gedurende 4 maanden per jaar via de poolcirkel bereikbaar was. Veel beter zou zijn een toegang te krijgen tot de Baltische zee. Deze was echter volledig omzoomd en beheerst door Zweden. Gelukkig kon Peter hier wel een alliantie vormen met de Noord Duitse landen, Polen en Denemarken. Het resulteerde in de De Grote Noordse Oorlog die van 1700 tot 1721 duurde. In de 230 pagina’s die Massie wijdt aan de oorlog is Karel XII de onbetwiste hoofdpersoon en krijgt hij ook de sympathie van de schrijver. Peter kruipt door vele nauwe gaatjes om tenslotte bijna door toeval als winnaar uit de oorlog te komen. De 10 jaar jongere Karel XII van Zweden (1682-1718) was een geduchte rivaal en in veel facetten Peters meerdere. Hij was nog eigenwijzer dan Peter. Als hij op 15 jarige leeftijd het overleg van de regenten stilzwijgend mag bijwonen neemt hij meteen het hoogste woord. Hij is zo overheersend dat er niets anders opzit om het regentschap te beëindigen en hem koning te maken. Hij was een wildebras en in alles haantje de voorste. Een commandant die zijn leger in de voorste linie leidde en altijd overdonderend aanviel. Dat verrassingseffect gaf hem ongeacht de werkelijke krachtsverhoudingen meestal het beslissende voordeel. Maar oorlog voeren blijft op de lange duur een kwestie van getallen. De  1,5 miljoen inwoners van Zweden bleken niet voldoende op te kunnen brengen tegenover de 8 miljoen van Rusland.

In de Grote Noordse Oorlog bleef Karel 21 jaar van huis en leefde voortdurend op of bij het slagveld. Als Peter de Baltische Zee bij het toekomstige Petersburg inneemt komt Karel in actie. Hij zoekt rugdekking en rekent eerst af met Denemarken. Vervolgens verslaat hij in een korte confrontatie de Russen in Estland.  Peter heeft geluk dat Karel daarna eerst met Polen wil afrekenen voor hij naar Moskou optrekt. Hij krijgt zodoende 6 jaar de tijd om zijn leger weer op te bouwen, de Finse Golf te bereiken en in 1703 Sint Petersburg te stichten. Als Karel eindelijk Rusland klaar is voor Rusland wordt hij geconfronteerd met de een terugtrekkende vijand die de tactiek van de verschroeide aarde toepast. De commandant van de Zweedse bevoorradingstrein treuzelt en Karels leger moet zuidwaarts naar de Oekraïne trekken om voedsel te vinden. Vlak voor de beslissende slag wordt Karel in zijn voet geschoten en kan zijn leger niet meer leiden. De commandanten zijn besluiteloos en Zweden verliest in 1709 de slag van Poltava. Karel vlucht naar de sultan van Turkije. Deze stelt een leger van 200.000 man samen en omsingelt het leger van Peter. Als Karel mee was gegaan met de Sultan zou dit het einde van Peter betekend hebben. Nu verliest de sultan zijn interesse en gaat zonder eindoffensief terug naar huis. Peter komt met schrik vrij en zijn land is groot genoeg om een nieuw leger in het veld te brengen.  Hij bouwt een vloot met kleinere galei-schepen en breekt daarmee de Zweedse zeemacht op de Baltische Zee die bestaat uit veel grotere linieschepen. Karel is ondertussen teruggekeerd naar Zweden maar heeft onvoldoende middelen om serieus de strijd aan te gaan. Hij sterft op het slagveld door een verdwaalde kogel en de Grote Noordse Oorlog is voorbij.  In de vrede van Nystad krijgt Rusland Sint Petersburg en de aanliggende kuststrook.

2 44 Peter_de_Grote

Mijn ontknopingen:

  1. Peter en Karel besteedden een leven lang aan oorlogvoering.
  2. Polen had destijds met 8 miljoen evenveel inwoners als Rusland. Door de grote verdeeldheid is het nooit een macht van betekenis geworden.
  3. Keurvorst Frederik Augustus (1670-1733) van Saksen werd gekozen tot koning Augustus II van Polen. Het was een schuinsmarcheerder die > 3500 kinderen op de wereld zette.
  4. Onze Stadhouder Willem III is na Louis XIV de belangrijkste man van Europa.
  5. Het huidige Oekraïne hoort lange tijd bij Polen. De inwoners heetten de Kozakken. Kiev was, vóór Moskou, de hoofdstad van Moskovia (de oude naam voor Rusland).
  6. Op de Krim woonden de Krim Tataren die onderdeel waren van eht Turkse rijk. Ze maakten plundertochten in Rusland en verkochten hun gevangenen als slaaf in Istanboel.
  7. Reizen in wintertijd was veel eenvoudiger dan zomers. De wegen waren dan hard en begaanbaar. Zomers waren het zompige modderpaden.
  8. Russen dronken toen ook al veel, ze gingen door tot ze er bij neervielen en pleegden roofbouw op hun lichaam
  9. Karel XII ondervond 100 jaar voor Napoleon en 250 voor Hitler, als eerste de verschroeide aarde tactiek. Is daarom Polen zo vernield?
  10. Dragonders zijn infanteristen (voetsoldaten) te paard, zij verplaatsen zich te paard en vechten te voet.
  11. Alle zonen van de Russische aristocratie moesten verplicht in overheidsdienst of het leger.
  12. Een moderne regering regeert met behulp van wetten.
  13. De willekeur van een soeverein vorst is erg gevaarlijk en wisselvallig. Zelfs zijn zoon en troonopvolger is niet veilig. Die wordt later ook soeverein en kan de besluiten van zijn vader terugdraaien. Kroonprins Alexej is niet zo’n vechtersbaas als zijn vader Peter en wordt wegens landverraad ter dood veroordeeld.
  14. Mooi zoals geleidelijk een regering wordt opgebouwd. Peter is vaak van huis voor de oorlogvoering. Om continuïteit van regeren te waarborgen richt hij een senaat op die de lopende zaken kan afhandelen. Daarna stelt hij colleges samen die de wetgeving moeten maken. Lijkt dus veel op onze ministeries die ieder hun eigen vakgebied hebben.

3 Deathbed_portrait_of_Peter_I_by_I.Nikitin_(1725,_Russian_museum).Nikitin_(1725,_Russian_museum)

 

Marcel Proust 4 – Sodom en Gomorra – 1921/1922

AVT_Marcel-Proust_2946

Proust lezen lijkt op een wandeling waarbij je zonder landkaart door een vreemd landschap dwaalt en van hot naar her kuiert. Je moet vroeg vertrekken om zonder haast het einddoel te bereiken. Soms gaat het pad bergop en is het afzien tot je bij een onthullend panorama komt. Daarna mag je lekker bergaf uitdrijven en vervliegt de tijd zonder dat je het merkt. Zeker is dat je regelmatig de weg kwijtraakt en dan steeds moet omkeren om de draad weer op te pakken en de juiste richting te behouden. De abrupte overgangen in de tekst zijn een directe weergave van de onvoorspelbare kronkels in het pad. Je let de hele weg goed op en na afloop herinner je amper waar je bent geweest. De ontknopingszinnen en het samengevatte verhaalschema geven, als foto’s en landkaarten, slechts een beperkte indruk van het afgelegde traject.
Het leestempo was vroeger bij de eerste Nederlandse vertaling ook afhankelijk van het trage vertaalwerk van Thérèse Cornips. Sodom en Gomorra werd opgesplitst in 3 delen en over een verloop van 4 jaar door de Bezige Bij uitgegeven: deel 1 in 1985, deel 2 in 1988 en in 1989 kwam deel 3. Niet ideaal om de grote verhaallijn vast te houden. Wel perfect om als verjaardagscadeau van mijn ouders/schoonouders te dienen. De publicatie periode duurden zo lang dat ik deel 1 en 2 opnieuw moest lezen voor ik in 1995 aan deel 3 begon.

Na de jeugdervaringen in De kant van Swann, de adolescenten liefde van In de schaduw van de bloeiende meisjes en de toetreding tot de aristocratische kringen bij De kant van Guermantes betreedt de verteller Marcel nu met Sodom en Gomorra de wereld van de homofilie. Daarbij staat ‘Sodom’ voor de mannenliefde van Baron de Charlus en ‘Gomorra’ voor de vrouwenliefde van zijn vriendin Albertine Simonet. De titelnamen refereren aan de steden die door God in Genesis worden verwoest in een regen van zwavel en vuur vanwege hun morele verdorvenheid. Welbekend bij alle kerkgangers vanwege de nieuwsgierige vrouw van Lot die niet mocht omkijken en toen ze het toch deed veranderde in een zoutpilaar. Op onze vakantie in Jordanië werd die mythische zoutpilaar door de gids aangewezen.

2196px-Proust_Main_Characters.svg

Hoofdfiguur van Sodom en Gomorra is Palamède de Guermantes, Baron de Charlus. Hij is een homofiele vrijgezel en de broer van Basin, de hertog van Guermantes, Prins de Laumes die met Oriane, de hertogin van Guermantes is getrouwd. Palamède en Basil hebben nog een zuster die Comtesse de Marsantes heet. Haar zoon Robert de Saint Loup is beroepsmilitair en een iets oudere vriend van Marcel. Hij is verliefd op de prostitué Rachel en zal (spoiler) volgens het bovenstaande schema in volgende delen met Gilberte Swann gaan trouwen.
De Hertog en de Hertogin zijn de chique van de Parijse society. Een aristocratische kring hoger wordt uitgebeeld door de Prinses de Guermantes. Zij is een generatie ouder en een nicht van Basin. Haar salon is beter afgeschermd voor burgers en ontvangt koningen en prinsen.
Mme Verdurin is de nieuwe orde van de rijke burgers die langzaam de oude aristocratie vervangt. Haar salon wordt voornamelijk door intellectuelen, wetenschappers en kunstenaars bezocht.
Gedurende de zomermaanden verplaatst het circus zich van Parijs naar de badplaatsen van Normandië waar Balbec een bedacht voorbeeld van is.

Sodom deel 1

Baron de Charlus ontmoet de huismeester Jupien bij het verlaten van de salon van Mme de Villleparisis. Als 2 baltsende vogels lopen ze rondjes, werpen blikken op elkaar en gaan samen bij Jupien naar binnen. Marcel bespiedt hen en begint een uitvoerig inleidend betoog over de homofilie. Hij vergelijkt de veelzijdigheid van de ‘inverteerdheid’ met bloemen die ieder op een eigen manier bestoven dienen te worden. Sommigen wachten af en anderen zijn meer actief in het stuifmeel vergaren. Iedere bloem is ontvankelijk voor zijn eigen stuifmeelsoort zoals Jupien die alleen op oudere mannen valt.

Marcel bezoekt de soiree van Prinses de Guermantes waar de hele Guermantes familie aanwezig is. Hij is nu de vertrouweling van de hertogin en ontmoet de terminaal zieke Swann en de weer alleenstaande Saint Loup. Hij ontdekt dat de Prinses vroeger verliefd op Charlus was en dat de Prins homofiele voorkeuren heeft. Swann vertelt hem over de omslag van de Prins in de Dreyfuss affaire. De twee buitenechtelijke relaties van de hertog zijn ook op de soiree aanwezig: de Duchesse de Surgis-le-Duc en Mme d’Arpajon.  Ze worden hooghartig genegeerd door zijn echtgenote Oriane en tot slot brengen ze Marcel in hun rijtuig naar huis. Daar wacht hij jaloers en ruziemakend met huishoudster Françoise op zijn vriendin Albertine. Ze belt erg laat met een smoesje dat ze niet meer komt. Marcel maakt ruzie en dwingt haar toch langs te komen om het goed te maken. Deel 1 eindigt met een evaluatie van de salons. De aristocratische salons van de Guermantes zijn onveranderd en tijdloos maar worden op de duur voorbijgestreefd door de intellectuele salons van de burgervrouwen Mme Verdurin en Odette Swann.

Ik begon de gesproken of onuitgesproken taal van der aristocratische vriendelijkheid op zijn juiste waarde te schatten, een vriendelijkheid die graag balsem giet op het minderwaardigheidsgevoel van degenen jegens wie zij wordt betracht, maar niet nochtans in mate dat zij het wegneemt, want in dat geval zou zij geen reden van bestaan meer hebben. “U bent heus onze gelijke, zo niet beter dan wij,” leken in al hun gedragingen de Guermantes te zeggen; en ze zeiden het op de innemendste wijze die men zich kan indenken, met de bedoeling te worden bemind, te worden bewonderd, maar niet om te worden geloofd; dat men oog had voor het fictieve karakter van die vriendelijkheid, was wat zij welopgevoed noemden, de vriendelijkheid voor reëel aanzien, was een gebrek aan opvoeding.       69/70

…. haar haren waarvan de meest witte, getoond als een geboorteakte, aan de oppervlakte waren gebracht,        140

Ziekte is de arts naar wie het best wordt geluisterd; aan goedwillendheid, aan kennis worden alleen maar beloften gedaan; pijn wordt gehoorzaamd.      149

Sodom deel 2

Marcel gaat in april naar Balbec voor een bezoek aan de salon van Mme Verdurin die als zomerhuis het landgoed La Raspelière van Markiezin de Cambremer heeft gehuurd. Hij weet dat Mme Putbus op visite komt en wil graag haar gewillige kamermeisje ontmoeten. Hij neemt zijn intrek in het bekende strandhotel en krijgt zelfs zijn oude kamer. Vlak na aankomst wordt hij onwel en denkt aan zijn overleden oma die hem dan altijd verzorgde. Ze sliep in de naastliggende kamer en klopte dan geruststellend op de tussenmuur. Nu pas realiseert hij zich dat ze werkelijk dood is en heeft spijt van al zijn onaardigheden tegenover haar.
Albertine en haar vriendinnen van In de schaduw van de bloeiende meisjes zijn ook weer aanwezig maar hij stelt de ontmoeting uit. Hij raakt pas geïnteresseerd als dr. Cottard hem vertelt dat Albertine en Andrée met hun borsten tegen elkaar dansen en een relatie hebben. Marcel wordt jaloers en confronteert Albertine met de onware bekentenis dat hij verliefd is op Andrée. Albertine krijgt weer aandacht voor Marcel en wil het goedmaken. Maar de achterdocht is gezaaid en Marcel ziet in iedere blik of afwezigheid van Albertine een geheime vriendin.

M. Nissim Bernard is de rijke joodse oom van Bloch en als homofiel luncht hij dagelijks in het hotel om zijn geliefde ober te observeren. Marcel sluit vriendschap met 2 zusjes die dienstmeisje zijn van een hotelgast. Een ervan is de uitermate brutale Mme. Celeste Albaret (deel 2 p. 71) die in het werkelijke leven zijn huishoudster zal worden en een biografie over haar Monsieur Proust heeft geschreven. Marcel en Albertine wachten na een bezoek aan Saint Loup op het station en ontmoeten daar Baron de Charlus op het moment dan de violist Charlie Morel aan komt lopen. Charlus vraagt aan Marcel om hem voor te stellen en vlak daarna biedt hij Morel 500 fr. voor zijn gunsten.

Marcel is op de woensdagmiddag van Mme Verdurin uitgenodigd en ontmoet de getrouwen in de boemeltrein op weg naar La Raspelière. Ook de Cambremers zijn als huisbaas uitgenodigd. Morel hoort ook tot de getrouwen en hij heeft Baron de Charlus bij Mme Verdurin geïntroduceerd. Andere gasten zijn de slechtziende taalkundige Brichot, de verlegen Saniette, Prinses Sherbatoff en de huisarts dr. Cottard die ondertussen een beroemd professor is. De dwarse en eigenzinnige beeldhouwer Ski heeft de plek van de uit de gratie gevallen schilder Elstir ingenomen. Het gezelschap gaat aan tafel en de door elkaar lopende gesprekslijnen worden letterlijk zo door Proust uitgeschreven.  Mme Verdurin en Markiezin Cambremer raken in een concurrentie strijd. ‘s Avonds gaat het gezelschap weer gezamenlijk met het treintje terug naar huis waar ieder op een andere halte uitstapt.

Wel was over het gezicht van deze mooie jonge vrouw de onzichtbare schaaf gegaan van een laag-bij-de-gronds leven, van het voortdurend zwichten voor vulgair gescharrel, zodat haar ogen, edeler niettemin dan de rest van het gezicht waarschijnlijk alleen van gretigheid en begeerte zo straalden.    76

Sodom deel 3.BMP
Marcel keert uitgeput van zijn Verdurin uitstapje terug naar zijn hotel en filosofeert over de slaap. De volgende morgen ziet hij in de salon de Baron de Charlus in gezelschap van de rijknecht van de Cambremers. Hij praat erover met de chef-ober Aimé en kijkt ervan op deze Charlus niet kent. De eerste auto’s doen hun intrede en Marcel verbaast zich over de afstanden die dankzij de verhoogde snelheid lijken te veranderen. Zijn verhouding met Albertine is nu optimaal en hij brengt en haalt haar met de auto naar schilderplekjes.  Ze onderzoeken zo de hele kuststrook met zijn vergezichten en gotische kerkjes. Maar zijn jaloezie is gewekt en de reisjes zijn tevens een middel om Albertine af te schermen. Charlie Morel blijft prominent aanwezig als violist van Mme Verdurin en protegé van Charlus. Maar ook als achterbakse regelaar en profiteur. De liefde tussen hem en Charlus is wisselvallig. Morel is openbaar opstandig en Charlus bedenkt een duel ter zijner eer om hem aan zich te binden. Morel vreest voor zijn reputatie in leger en muziekwereld en haast zich  terug naar Charlus. Onwetend van de familierelatie heeft hij tegelijkertijd ook een relatie met de Prins van Guermantes en schrikt als hij bij de prins dezelfde familiefoto’s ziet als bij de baron.

Sodom en Gomorra eindigt met een breed uitgemeten beschrijving met de treinreis van Balbec naar la Raspelièle van de Verdurin’s. De trein is een ontmoetingsplaats voor de getrouwen en Proust gebruikt iedere stopplaats om een ander verhaal op te frissen. De naïeve dr. Cottard met zijn ondergeschikte vrouw blijft een bron voor vermaak. Hij ziet een bordeel aan voor strandhotel en wil er een kamer huren en daar Mme Verdurin ontvangen. Baron de Charlus is ondertussen de getrouwste der getrouwen van Mme Verdurin geworden en haalt haar gasten zelfs van het station.
De concurrente van de salons van Mme. Verdurin en Markiezin de Cambremer verscherpt en Mme Verdurin verbiedt haar kring bij de tegenpartij op visite te gaan. Op de terugweg naar Balbec wil Marcel het uitmaken met Albertine om zijn handen vrij te hebben voor haar vriendin Andrée. Als zij vertelt over haar vriendschap met de dochter van de componist Vinteuil kiest zijn jaloezie weer voor Albertine. Marcel haalt haar over mee naar zijn kamer te komen en blijft de hele nacht jaloers nadenken over haar lesbische escapades. Hij wil haar bezitten en vraagt alleen maar om haar te scheiden van haar vriendinnen of ze met hem meekomt naar Parijs. Tegenover zijn moeder spreekt hij in de laatste zin van het boek zijn voornemen uit dat hij zal trouwen met Albertine.

Maar kwam M. de Charlus niet, dan was het eigenlijk een teleurstelling om louter te midden van mensen als ieder ander te moeten reizen en niet vergezeld te gaan van dat opgeschilderde, buikige en gesloten personage, te vergelijken met een doos van exotische en verdachte herkomst waaruit een eigenaardige geur van vruchten ontsnapt die je alleen al bij denkbeeldig te proeven onpasselijk zou maken.       69

De liefde veroorzaakt aldus bodemverheffingen van het brein. In dat van M. de Charlus, dat een paar dagen tevoren op een zo effen vlakte leek dat er wijd en zijd geen denkbeeld boven de grond te ontwaren was geweest, had zich plotseling, hard als steen, een gebergte opgericht, maar bergen van een sculptuur alsof een beeldhouwer het marmer, in plaats van mee te nemen, ter plekke had bewerkt en aldaar, groepsgewijs, gigantisch, titanisch, wringend en kronkelend, de Razernij, de Jaloezie, de Nieuwsgierigheid, de Nijd, de Haat, de Smart, de Trots, de Ontzetting en de Liefde stonden uitgehouwen.          108

Discreet was aangekondigd dat hij tot de gasten zou behoren……Mme Cambremer gaf dit een intens gevoel van voldoening, en de glimlach van de chemicus die voor het eerst twee bijzonder belangrijke lichamen met elkaar in verbinding gaat brengen zweefde over haar gezicht.        123

We mogen met alle denkbare ideeën hebben rondgelopen, de waarheid was er nooit bij; en van buitenaf, als je er het minst op verdacht bent, komt zij ons haar grimmige steek toedienen en ons voor altijd verwonden.          144

Robert de Montesque

Dandy/kunstenaar graaf Robert de Montesque heeft model gestaan voor Baron de Charlus

 

Deel 1: De kant van Swann – 1913
https://erikgveld.wordpress.com/2013/03/04/marcel-proust-1-de-kant-van-swann-1913/

Deel 2: In de schaduw van de bloeiende meisjes – 1918
https://erikgveld.wordpress.com/2014/08/29/marcel-proust-2-in-de-schaduw-van-de-bloeiende-meisjes-1918/

Deel 3: De kant van Guermantes – 1920/21

https://erikgveld.wordpress.com/2015/04/20/marcel-proust-3-de-kant-van-guermantes-192021/

Volg

Ontvang elk nieuw bericht direct in je inbox.

Doe mee met 70 andere volgers