Skip to content

Decenniumlijstjes – W.G. Sebald – Leni Riefenstahl

11/12/2011

Bij film en muziek is het heel eenvoudig om op internet lijstjes te vinden. Voor boeken valt dat niet mee. Het zal mogelijk voor een groot deel met de taalgebondenheid te maken hebben. De boekenwereld is veel meer regionaal georiënteerd. Er wordt natuurlijk volop vertaald maar de eigen schrijvers krijgen de voorkeur. Vooral in de grote taalgebieden kunnen vertalingen spaarzaam scoren. De beste vindbare lijstjes op internet zijn de Engelstalige. Probleem daarvan is dat ze tot een groot taalgebied behoren en dan ook hoofdzakelijk door Engelstalige schrijvers worden bezet.
Om toch maar te roeien met mijn eigen riemen neem ik er genoegen mee.
Daarnaast is natuurlijk beperking nodig. De algemene lijsten van ‘greatest books ever’ zijn al vaak genoeg gegoogeld. Welke eigentijdse boeken heb ik over het hoofd gezien? Het eigentijdse strekt zich voor mij nu even tot het begin van dit millennium uit. Dus wat waren de beste boeken van het eerste decennium? (De vetgedrukte titels zijn reeds gelezen. De vette cursieve titels gaan nog gelezen worden.)

Dreams from My Father By Barack Obama
The Corrections By Jonathan Franzen
Fingersmith By Sarah Waters
The Suspicions of Mr Whicher By Kate Summerscale
White Teeth By Zadie Smith
The Human Stain By Philip Roth
Persepolis By Marjane Satrapi
The True History of the Kelly Gang By Peter Carey
Atonement By Ian McEwan
No Country for Old Men By Cormac McCarthy
Eats, Shoots and Leaves By Lynne Truss
Life of Pi By Yann Martel
The God Delusion By Richard Dawkins
Untold Stories By Alan Bennett
The Tipping Point By Malcolm Gladwell
A Short History of Nearly Everything By Bill Bryson
Austerlitz By WG Sebald
Never Let Me Go By Kazuo Ishiguro
A Thousand Splendid Suns By Khaled Hosseini
The Lovely Bones By Alice Sebold

Van de 20 boeken zijn er slechts 2 niet Engelstalig, heel jammer.

De Times geeft een rangorde aan, hoewel eigenlijk onmogelijk en oneerlijk heeft het toch mijn voorkeur.
20 White Teeth – Zadie Smith (2000)
19 The Corrections – Jonathan Franzen (2001)
18 Bad Science – Ben Goldacre (2008)
17 Harry Potter and the Deathly Hallowsby – J. K. Rowling (2007)
16 Rapture – Carol Ann Duffy (2005)
15 The God Delusion by Richard Dawkins (2006)
14 Reading Lolita in Tehran: A Memoir in Books by Azar Nafisi (2003)
13 Austerlitz – W. G. Sebald (2001)
12 A Heartbreaking Work of Staggering Genius – Dave Eggers (2000)
11 War and Peace – Leo Tolstoy, in a new translation
10 The Da Vinci Code – Dan Brown(2003)
9 Atonement – Ian McEwan (2001)
8 Payback: Debt and the Shadow Side of Wealth – Margaret Atwood (2008)
7 Life of Pi – Yann Martel (2002)
6 The Tipping Point: How Little Things Can Make a Big Difference – Malcolm Gladwell (2000)
5 Suite Française – Irène Nemirovsky(2006)
4 Masterworks of the Classical Haida Mythtellers trans Robert Bringhurst(2002)
3 Dreams from My Father: A Story of Race and Inheritance – Barack Obama (2004)
2 Persepolis – Marjane Satrapi (2003)
1 The Road – Cormac McCarthy (2006)

Een buitenlander meer, maar nog steeds een teleurstellend aantal van 3 uit de 20. Opvallend dat Obama opnieuw is opgenomen en wel erg hoog eindigt. De aanwezigheid van Harry Potter en Da Vinci Code trekt deze lijst voor mij omlaag. Eggers, Nemirovski en War and Peace doen hem weer stijgen.

Zoals ik meldde: voldoende Engelstalige lijsten.
19 American Genius, A Comedy by Lynne Tillman
18 Stranger Things Happen by Kelly Link
17 The Fortress of Solitude by Jonathan Lethem
16 Middlesex by Jeffrey Eugenides
15 Varieties of Disturbance by Lydia Davis
14 Atonement by Ian McEwan
13 Mortals by Norman Rush
12 Twilight of the Superheroes by Deborah Eisenberg
11 The Brief, Wondrous Life of Oscar Wao by Junot Díaz
10 Never Let Me Go by Kazuo Ishiguro
9 Hateship, Friendship, Courtship, Loveship, Marriage by Alice Munro
8 Out Stealing Horses by Per Petterson
7 Austerlitz by W.G. Sebald
6 The Road by Cormac McCarthy
5 Pastoralia by George Saunders
4 2666 by Roberto Bolaño
3 Cloud Atlas by David Mitchell
2 The Known World by Edward P. Jones
1 The Corrections by Jonathan Franzen

en

25 Portrait of an Artist as an Old Man (Joseph Heller)
24 Oryx and Crake (Margaret Atwood)
23 Bridge of Sighs (Richard Russo)
22a Inherent Vice (Thomas Pynchon) – added 5 August 2009
22 American Gods (Neil Gaiman)
21 The True History of the Kelly Gang (Peter Carey) – Booker Prize
20 The Corrections (Jonathan Franzen) – National Book Award
19 Harry Potter and the Deathly Hallows (J.K. Rowling)
18 Middlesex (Geoffrey Eugenedis) – Pulitzer Prize
17 The Namesake (Jhumpa Lahiri)
16 Everyman (Philip Roth) – PEN/Faulkner Award
15 Exit, Ghost (Philip Roth)
14 Kafka on the Shore (Haruki Murakami)
13 On Beauty (Zadie Smith)
12 Snow (Orhan Pamuk)
11 The Blind Assassin (Margaret Atwood) – Booker Prize
10 The Plot Against America (Philip Roth)
9 The Curious Incident of the Dog in the Night Time (Mark Haddon)
8 Shalimar the Clown (Salman Rushdie)
7a Fun Home (Alison Bechdel)
7 Bel Canto (Ann Patchett) – PEN/Faulkner Award
6 No Country for Old Men (Cormac McCarthy)
5b Freedom (Jonathan Franzen)
5a The Imperfectionists (Tom Rachman)
5 Empire Falls (Richard Russo) – Pulitzer Prize
4 Atonement (Ian McEwan) – National Book Critics Circle Award
3 White Teeth (Zadie Smith)
2 The Amazing Adventures of Kavalier and Clay (Michael Chabon) – Pulitzer Prize
1 Jonathan Strange and Mr. Norrell (Suzannah Clarke)

En nog een canon die het startpunt op 1985 legt. Net even te ruim maar wel met veel interessante boeken.

Gabriel García Márquez – Love in the Time of Cholera
David Foster Wallace – Infinite Jest
Margaret Atwood – The Handmaid’s Tale
Toni Morrison – Beloved
Jonathan Franzen – The Corrections
Don DeLillo – Underworld
Zadie Smith – White Teeth
Roberto Bolaño – 2666
Mark Z. Danielewski – House of Leaves
Cormac McCarthy – Blood Meridian
Philip Roth – American Pastoral
Jonathan Lethem – The Fortress of Solitude
Haruki Murakami – Kafka on the Shore
Edward P. Jones – The Known World
Ian McEwan – Atonement
Michael Chabon – The Amazing Adventures of Kavalier & Clay
Philip Roth – The Human Stain
Mario Vargas Llosa – The Feast of the Goat
Marilynne Robinson – Gilead
David Mitchell – Cloud Atlas
José Saramago – Blindness
Jennifer Egan – A Visit from the Good Sqad
W. G. Sebald – Austerlitz
Donna Tartt – The Secret History
Michael Ondaatje – The English Patient
Saul Bellow – Ravelstein
A.S. Byatt – Possession
Umberto Eco – Foucault’s Pendulum
Cormac McCarthy – The Road
J.K. Rowling – Harry Potter and the Sorcerer’s Stone
Arundhati Roy – The God of Small Things
Roberto Bolaño – The Savage Detectives
Paul Auster – The New York Trilogy
Per Petterson – Out Stealing Horses
Ann Patchett – Bel Canto
Ben Okri – The Famished Road
Joseph O’Neill – Netherland
Haruki Murakami – The Wind-Up Bird Chronicle
Marisha Pessl – Special Topics in Calamity Physics
Jonathan Franzen – Freedom
Colm Tóibín – The Master
Denis Johnson – Tree of Smoke
Richard Russo – Empire Falls
Alice Munro – Runaway
Martin Amis – London Fields
Mark Haddon – The Curious Incident of the Dog in the Night-Time
John Banville – The Sea
Jeffrey Eugenides – Middlesex
Junot Diaz – The Brief Wondrous Life of Oscar Wao
Aravind Adiga – The White Tiger
Tim O’Brien – The Things They Carried
Tobias Wolff – Old School
Tim Winton – Cloudstreet
David Foster Wallace – Oblivion

Maar verreweg de mooiste en meest inspirerende lijst is die van onze eigen Groene Amsterdammer
1. Tirza, Arnon Grunberg, 2006
2. De welwillenden, Jonathan Littell, 2006
3. Saturday, Ian McEwan, 2005
4. The Road, Cormac McCarthy, 2006
5. Platform, Michel Houellebecq, 2000
6. Austerlitz, W.G. Sebald, 2001
7. Het schervengericht, A.F.Th. van der Heijden, 2007
8. The Corrections, Jonathan Franzen, , 2001
9. The Human Stain, Philip Roth, 2000
10. Sneeuw, Orhan Pamuk, 2002
11. Agaat, Marlene van Niekerk, 2004
12. The plot against America, Philip Roth, 2004
13. Casino, Marja Brouwers, 2004
14. What is the what, Dave Eggers, 2006
15. Atonement, Ian McEwan, 2001
16. Kafka op het strand, Haruki Murakami, 2002
17. De asielzoeker, Arnon Grunberg, 2003
18. Europe Central, William T. Vollmann, 2005
19. On Beauty, Zadie Smith, 2005
20. Kalme Chaos, Sandro Veronesi, 2005
21. Siegfried, Harry Mulisch, 2001.
Vooral dat Europe Central van Vollmann hier scoort is een blijde verrassing. Had niet gedacht dat dit onvertaalde meesterwerk zo’n positie zou krijgen. Ian McEwan en Philip Roth moeten nu zeker gelezen gaan worden. Cormac McCarthy zou ook verplicht worden als ik niet Blood Meridian van hem had gelezen.

Een voor mij nieuw boek dat tot in bijna alle lijstjes doordringt is Austerlitz van W.G. Sebald. Zijn succes zal gedeeltelijk komen doordat hij als Duitstalige in Engeland woonde en ook over zijn ervaringen in Engeland schreef. Daarmee kan hij van twee walletjes eten en scoort dus goed  op de door Engelse taal overheerste lijstjes.

Ik had nog nooit van deze getipte Nobelprijswinnaar gehoord. Maar dat gebeurt wel vaker, zeker als het om dichters gaat. Zoals dit jaar met de Zweed Tomas Tranströmer.
De Nobelprijs zal niet meer aan Sebald worden gegeven. Hij overleed in 2001 op 57 jarige leeftijd bij een verkeersongeluk. Geboren in 1944 in Beieren en in 1967 vanwege zijn studie verhuisd naar Engeland. Trouwde daar en werd in 1970 hoogleraar Duitse letterkunde. Hij bleef dus “plakken”. Schaamde zich voor zijn associatieve Duitse voornamen Winfried Georg en beperkte zich tot de initialen. Vanaf eind 80ger jaren schreef hij een klein oeuvre van 6 boeken bij elkaar over het trauma van WW2 en de functie van het visuele bij de herinnering en het geheugen.

Austerlitz uit 2001 is zijn laatste boek. Het is een roman over verborgen werelden die met kennis of beelden kunnen worden betreden. Alleen omdat het verhaal niet werkelijk is gebeurd kan men van een roman spreken. Het is eigenlijk meer een imaginaire biografie die op een bijzondere niet lineaire manier wordt verteld. De niet bij naam genoemde verteller beschrijft zijn verschillende ontmoetingen met Jacques Austerlitz. Het relaas begint met zijn gebouwbeschrijvingen en verschuift langzamerhand naar zijn levensgeschiedenis. Austerlitz blijkt een zonderling en solitair personage die leeft voor de architectuurgeschiedenis met zijn verhalen en details. De verteller ontmoet zijn personage steeds bij toeval op de meest uiteenlopende locaties in Engeland en België. Het verhaal wordt vervolgens moeiteloos weer opgepakt en er worden nieuwe stukjes aan de puzzel toegevoegd.
We luisteren eigenlijk naar een lange en onderbroken monoloog van Austerlitz. Zijn verbinding met het verleden en de terreur van het nazisme krijgen langzaam vorm. Hoe hij in 1939 als kind op 4,5 jarige leeftijd door zijn Joodse moeder in Praag op de trein naar Wales is gezet. Het was haar enige optie om vlak voordat ze gedeporteerd zou worden zijn leven te redden. Hij kwam terecht in een liefdeloos streng en religieus pleeggezin. Pas op de kostschool krijgt hij aandacht en begrip en kan hij zich ontplooien. Hij gaat architectuur studeren en wordt vervolgens leraar. Na zijn vervroegd pensioen in 1991 verneemt hij van de Praagse kinderzendingen. Hij gaat op onderzoek naar Praag en ontrafelt langzaam de waarheid omtrent zijn ouders en zijn jeugd. Het is een weergaloos beeld van de meedogenloze terreur van het nazisme. Als Austerlitz zijn treinreis uit 1939 van Praag naar Londen opnieuw maakt herkent hij de beelden die hij zijn leven lang onbewust mee heeft gedragen. Terug in Engeland volgt een mentale instorting waar hij niet meer totaal van herstelt.

De schrijfstijl van Sebald is gelaagd en inconsequent. Met bijna willekeurige overgangen in plaats en tijd springen we mee met de associaties van de verteller Austerlitz. We beleven door zijn enthousiasme zijn werelden die in de wereld verborgen zijn. De verzamelingen en de reeksen die door zijn nauwkeurige opsomming met feiten gestaafd worden. Zoals die van de motten die heel bijzondere en intelligente wezens blijken te zijn, de handschoenen in de winkel van zijn tante, het centraal station in Antwerpen, het Belgische fort Breendonk, het kamp Theresienstadt. Proust koppelt zijn verleden aan smaak of geurimpulsen. Sebald doet dit d.m.v. beelden. Vandaar ook de foto’s die in de tekst zijn opgenomen. Het geeft de roman een waargebeurd gevoel mee. De kwaliteit van die foto’s is teleurstellend. (net als die van Pamuk in Istanbul) Ik had ze graag wat gedatailleerder gezien. Nu blijven het onscherpe snapshots die volkomen tegengesteld zijn aan zijn tekstuele oog voor de detail.

Zoals wel blijkt uit mijn genoteerde zinnen:
In de praktijk van het oorlogvoeren hadden echter ook de stervormige vestingen, die in de loop van de achttiende eeuw werden gebouwd en geperfectioneerd, niet aan hun doel beantwoord, want gefixeerd als men was op dat schema had men buiten beschouwing gelaten dat de grootste vestingen natuurlijk ook de grootste vijandelijke legermacht aantrokken, zodat men precies in de mate waarin zich men verschanste dieper en dieper in het defensief terechtkwam en daardoor uiteindelijk soms gedwongen was hulpeloos van af een met alle middelen versterkte post aan te zien hoe de troepen van de tegenstander deze vestingen, die tot ware wapenarsenalen waren gemaakt, stijf stonden van kanonlopen en uitpuilden van manschappen, gewoon links lieten liggen door elders een door henzelf gekozen terrein te openen. 20

Met mijn hoofd tegen de muur en af en toe langzaam doorademend als de misselijkheid in me opsteeg, had ik al een tijdje zitten kijken naar de arbeiders uit de goudmijnen van de City die hier op dit vroege avonduur samenkwamen bij hun gebruikelijke drinkplaats, allemaal op elkaar lijkend met hun nachtblauwe pakken, gestreepte overhemden en felgekleurde stropdassen, en terwijl ik de raadselachtige gewoontes probeerde te begrijpen van deze diersoort die in geen bestiarium wordt beschreven, hoe ze dicht bij elkaar stonden, zich half sociaal, half agressief gedroegen, hun strot naar voren staken bij het legen van hun glazen, hoe hun stemmengegons steeds opgewondener werd, deze of gene zich plotseling uit de voeten maakte, merkte ik plotseling, aan de rand van de steeds wankelende horde, een man alleen op die niemand anders kon zijn dan Austerlitz die ik als bijna twintig jaar, zoals ik op dat moment besefte, had gemist. 46

Bocht na bocht volgde onze trein de kronkelingen van de rivier, door het open raam van de wagon keken de groene weiden naar binnen, de steengrijze en de witgekalkte huizen, de glanzende leien daken, de zilverachtig golvende wilgen, de donkerder elzenbosjes, soms blauwgekleurde bergen en de hemel daarboven met de wolken die altijd van west naar oost trokken. 91

Zesendertig graden was volgens Alphonso in de natuur telkens weer het gunstigste niveau gebleken, een soort magische drempel, de gedachte was wel eens bij hem, Alphonso, opgekomen, zei Austerlitz, dat alle ellende van de mensen samenhing met het feit dat ze ooit van deze norm waren afgeweken, en met de licht koortsachtige toestand waarin ze zich voortdurend bevonden. 107

Mooie plechtige zinnen die me een beetje aan Albert Vigoleis Thelen doen denken. Maar waar hij met zijn humor het gemoed oppoetste is er bij Sebald alleen maar zwartheid. Dus ondanks alle literaire kwaliteiten geeft het boek me geen groot genoegen. Ik loop niet de hele dag met het gevoel rond dat ik met iets moois bezig ben. Daarvoor is de stijl toch te melancholiek en de inhoud te fataal. Ik ben geen cultuurpessimist die hier herkenning vindt. Ben geen mens die zich kan laven aan de tegenspoed van een ander. (Zoals ik de ellende van Voskuil in Het bureau ook helemaal niet op waarde kon schatten. Of de machinaties van Littells Welwillenden en de gewelddadige verkrachtingen in Bolano’s 2666.) Het mag van mij best wat minder gelaten en met een beetje zelfspot. Maar wel brengt hij mij het verloren gevoel bij dat de Duitsers nog steeds meedragen omtrent de jodenvervolging en de historieloze leegheid van de overblijvers.

Sebald was ook een mooie aanleiding om Triumph des Willens van Leni Riefenstahl te bekijken. De dvd staat al weer een tijdje in mijn kast en is slechts eventjes voor een indruk uit zijn cassette geweest.
Riefenstahl kreeg in 1934 de kans om met groot materieel het 6de partijcongres in Neurenberg te filmen. Slechts 3 % van haar filmmateriaal kwam in de 110 minuten durende film terecht. Het is een indrukwekkende documentaire geworden. Geen geniale film want te voorspelbaar. Als je de eerste helft aandachtig bekijkt krijg je daarna alleen maar meer van hetzelfde. Maar wel goed om zo’n direct kijkje in het verleden te hebben.

Om eens rustig Hitler te aanschouwen en te bemerken dat dit niet zonder vooroordeel kan. Je ziet een heel gemiddelde man die zelfs een beetje verlegen is. Je kunt niet bevroeden waar dit toe heeft kunnen leiden. Achteraf gezien zijn de vrolijk feestvierende mensen in de film op een verkeerde manier vrolijk. Je kunt je niet voorstellen hoe je het zelf ondergaan zou hebben. Wanneer het keerpunt komt dat je doorhebt dat het zo niet verder kan. En of je dan tegen de stroom in zal gaan. Het keerpunt is voor mij het moment dat Hitler zegt dat er maar één partij kan zijn. Daarmee is er geen ruimte meer voor meningsverschillen en geen reden tot compromis.

De invloed van muziek, liederen en vlaggen is ook niet te onderschatten. Opnieuw kan een hakenkruis nu achteraf alleen nog maar afkeer inboezemen. Het is allemaal veel te beladen.
Het partijbeleid lijkt nog het meest op een communistische revolutie: een volk zonder rangen en standen. De staat is er voor het volk en wordt door het volk bestuurd. Hoe hartverwarmend moet het voor Hitler zijn geweest om je zo te laten fêteren. Tot zijn partijgenoot hem toespreekt dat Hitler de partij is en dat Hitler Duitsland is. Geen individu mag ooit boven het algemeen belang gaan.
De speeches geven een inkijkje in hoe kort en bondig het Duits ook kan zijn. Weinig van de lange samengestelde aanplakwoorden maar krachtige termen die goed geschreeuwd kunnen worden. Ze staan bijna 2 meter van de microfoon af om goed uit te kunnen halen. Pas dankzij die microfoon is trouwens massahysterie mogelijk. Een natuurlijke stem kan maximaal 1000 personen bereiken. Nu was de boodschap door > 100.000 te verstaan.
Door deze film en door de magistrale biografie van Ian Kershaw is het goed te begrijpen hoe zover heeft kunnen komen. Maar wat er na 1934 gebeurde blijft onvoorstelbaar.

Advertenties

From → literatuur

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: