Skip to content

Diaz, Trujillo en Vargas Llosa

29/12/2011

Op 24 mei 2008 miste ik in New York bijna het vliegtuig terug naar huis. We vierden er in de pré-crisis jaren een 3-daags bureau-uitje (het kon toen echt niet op) en hadden om 17:00 in de hotellobby afgesproken voor de taxirit terug naar het vliegveld. Toen ik de hotellobby betrad stond er nog niemand van mijn collega’s. Na wachten, informeren en nog eens wachten kon ik eindelijk telefonisch contact maken en bleek ik degene te zijn die de fout had gemaakt en een uur later aankwam als afgesproken. Halsoverkop met taxi naar JFK waar een geruststellende hereniging met de groep plaatsvond. Men dacht aan het ergste: ik had een hartinfarct gehad, was overvallen of lag ergens in de goot. Maar ik stond in dat laatste uurtje voor samenkomst gretig in de Barnes & Nobles op een goedkope manier een paar gaten in mijn collecties aan te vullen:

Steve Hall – the Raw Shark tales (bleek een vermoeiende sjabloon roman die al bijna als filmscript geschreven is)
Michael Thomas – Man gone down (bekentenis literatuur van een zwarte man die nog te kwaad is)
Junot Diaz – The brief and wondrous life of Oscar Wao
Joshua Ferris – Then we came to the end (Prachtig inkijkje in het Amerikaanse kantoorleven)
Sinatra – The Capitol Years (4 cd’s vol met alleen zijn Capitol singles, een aanvulling op zijn Concept elpees)
Billie Holiday –  The Ultimate collection – (2 cd ‘s met de echte hoogtepunten)

De spanning van het vliegtuig te missen en achter te blijven in een vreemd land is dus de moeite waard geweest.

Pas na 3,5 jaar lees ik ook het laatste boek van de aankopen: The brief and wondrous Life van Oscar Wao. Ik had al eens eerder een poging ondernomen die door een tekort aan aandacht snel strandde. (Een boek is zo goed als de concentratie die je ervoor kan opbrengen). Maar nu sta ik er voor open en ben er meteen vanaf het begin volledig bij en lees ik het boek vol bewondering in 3 weken uit. Junot Diaz heeft er in 2008 de Pulitzer Prize Fiction mee gewonnen. (“Tree of Smoke” van Denis Johnson en “Shakespeare’s Kitchen” van Lore Segal waren de verliezers, nog nooit van gehoord zelfs. Amerika is een wereld op zich) (In 2011 wint Jennifer Egan met Visit from the goon squat waarover later meer)
Junot Diaz is in 1968 in de Dominicaanse Republiek geboren en woont nu in New York. In zijn tweede roman verwerkt hij zijn band met zijn vaderland en de vloek van de dictator Rafael Trujillo.

Diaz heeft een volstrekt onvertaalbaar boek geschreven. Zijn Engels wordt veelvuldig doorspekt met Spaanse uitdrukkingen. In Amerika met zijn naar een meerderheid groeiende Latijns- Amerikaanse bevolking zal het waarschijnlijk beter te volgen zijn dan door ons Europeanen. Ik zie niet hoe dit in het Nederlands adequaat gaat overkomen. Zeker ook vanwege het inventieve taalgebruik en de directe beleving via de gedachten van de personages. Per hoofdstuk springen we van de ene verteller naar de andere. Een onbekende stem begint met Oscars kindertijd. Zijn zuster Lola neemt bij zijn middelbare school periode over. Dan gaan we met de moeder terug in de tijd naar de Dominicaanse Republiek en de terreur van Trujillo. Tot slot gaan we terug naar de inmiddels bekende eerste stem die de vriend van Lola blijkt te zijn en eindigen we in het hier en nu met Oscars laatste jaren.
Zijn wonderbaarlijke leven uit de titel is voor mij eerder een tragisch leven. Het wil de zielige Oscar Wao maar niet lukken om aan zijn trekken te komen. Hunkerend naar, maar kansloos in, de liefde vlucht hij in de scifi literatuur en de fantasy games. Hij begint zelf te schrijven en wordt kolossaal van omvang. Probeert het na een zelfmoord poging bij zijn tante in de Dominicaanse Republiek en wordt daar verliefd op een oudere buurvrouw die gehuwd en prostituee is. Ondanks alle adviezen houdt hij vast aan deze fatale liefde en wordt door handlangers van de buurman uit de weg geruimd.
Zo in samenvatting lijkt het een triest gebeuren. Dat is het niet. Diaz schrijft met veel humor en geeft d.m.v. uitgebreide voetnoten geschiedkundige onderbouwing. Hij geeft me veel literaire zinnen met originele vondsten.

…and when he thought about the way she laughed , as though she owned the air around her, … 36

The teachers, the staff, the girls, the boys, all threw petals of adoration beneath his finely arched feet: he was proof positive that God, the Great God absolute! The centre and circumference of all democracy! –does not love his children equally. 90

And at first Beli had the feeling that gets delivered to you by the bucket for free during adolescence: Shame. Sharam. Vergüenza. 92

She kept shaking her head, as stubborn as the laws of the universe themselves. 102

Even in this rough period, Belicia had her princes-in-waiting, brothers willing to brave the barbed-wired minefields of her affections in the hopes that beyond that cruel midden Elysium might await. 109

At one point they passed through one of those godforsaken blisters of a community that frequently afflicts the arteries between major cities, sad assemblages of shacks that seem to have been deposited in situ by a hurricane or other such calamity. 135

But if these years have taught me anything it is this: you can never run away. Not ever. The only way out is in. 209

I can believe it, she said sadly, pulling at the flesh of her stomach. We’re clocks, Abelard. Nothing more. 236.

Maar voor mij gaat het boek nog meer over de tragiek van Dominicaanse Republiek dan over het leven van Oscar Wao. Het bestaan onder de brute willekeur van de dictatuur wordt goed duidelijk gemaakt in het leven van de moeder en de opa. En over de kinderen die onder een andere dictatuur leven. Die van de Mater Familias wiens macht groot is, geen tegenspraak duldt en alleen maar straffen kan uitdelen. In veel derde wereldlanden worden de kinderen met harde hand opgevoed en zij zullen dat later als opvoeder doorzetten. Wat niet meehelpt is dat de vader meestal verdwenen is en de moeder naast de kinderzorg ook nog het geld moet binnenbrengen. De vader van Oscar komt dan ook niet in het boek voor.
Heel knap hoe Junot Diaz zijn bittere pil heeft verguld met humor en taalkunst. En door de voetnoten ook nog waarachtig aan serieuze geschiedschrijving doet.

Generaal Rafael Leónidas Trujillo Molina kwam in 1930 met een staatsgreep in de Domicaanse Republiek aan de macht en heerste met harde hand. Zijn regering werd als alle dictaturen gekenmerkt door persoonsverheerlijking: de hoofdstad werd Ciudad Trujillo en de hoogste berg werd PicoTrujillo. Zijn bijnaam was “de bok” (El chivo), vanwege zijn vele buitenechtelijke verhoudingen. In 1961 werd hij op 71 jarige leeftijd vermoedelijk door zijn eigen militairen vermoord.

Mijn tweede ‘inhaalboek’ uit het lijstje van de eenentwintigste eeuw sluit hier mooi op aan. Het feest van de Bok van Mario Vargas Llosa is de geromantiseerde geschiedenis van de dictatuur van Trujilo. (De Groene Amsterdammer heeft het blijkbaar vanwege de vertaling bij de 21 ste eeuw geplaatst. Het boek is in het Spaans gepubliceerd in 1996)

Aan de hand van 3 door elkaar gevlochten verhaallijnen wordt het beeld geschetst:
1. Urania Cabral keert in 1996 voor het eerst sinds 1935 terug van Amerika naar haar vaderland. Ze ontmoet haar familie en doet uit de doeken waarom ze in 1961 zo hals over kop is vertrokken.
2. Rafael Trujillo wordt gevolgd op de laatste dag van zijn leven in 1961.
3. De zeven samenzweerders staan te wachten op de plaats van de aanslag en we volgen hun gedachten.
Na de succesvolle aanslag komen verhaallijn 2 en 3 samen en volgen we de overgang naar een nieuwe regering. Dat is ook het moment dat de roman (op 2/3) echt tot leven komt. De opperbevelhebber van het leger zit in het complot maar durft de macht niet over te nemen. De aanslagplegers worden vervolgd, gemarteld en terechtgesteld. En nog veel schrijnender: hun totale familie en kennissenkring die vaak van niets weten worden ook uit de weg geruimd. Idem voor al de vrienden en kennissen die hen een tijdelijke schuilplaats bieden. De laatste stuiptrekkingen van de dictatuur zijn traag en gewelddadig. De stroman president Joaquin Balaguer neemt behoedzaam de teugels in handen en voorkomt een bloedige chaos. Hij geeft heel pragmatisch de erfgenamen een gouden handdruk mee naar hun ballingschap en weegt de levens van de uit wraak vermoorde coupplegers af tegen het nog grotere bloedvergieten dat anders had plaatsgevonden.

Vargas Llosa geeft ons dus geschiedenisles. Hij is meer een politicus met een boodschap dan een literator pur sang. Bij hem dus geen beeldspraken en mooie zinnen. Ik heb er in de 445 pagina’s geen een op mijn bladwijzer genoteerd. Die bladwijzer had ik wel nodig voor de vele personages die (op zijn Russisch) worden aangesproken met steeds een andere van hun 3 voornamen en ook nog met de daarbij komende koosnaampjes en afkortingen .
Het is dus duidelijk een politiek boek. Kan ook niet anders bij Vargas Llosa (1936, Nobelprijs in 2010) die zich in 1990 kandidaat stelde voor het presidentschap van Peru. De inhoud gaat boven de vorm.

Dit keer dus geen mooie zinnen maar nieuwe inzichten:

• De willekeur van de dictator is zo kenmerkend dat ik hem in de krant meteen herken bij een beschrijving van het leven in Irak onder Saddam Hoessein.
• De rol van de kerk blijkt toch wel belangrijk te zijn. Onder gezag van Rome zijn zij de enige buitenlandse macht die kan protesteren tegen de dictatuur. Het is de enige groepering die Trujillo niet zomaar uit de weg kan ruimen.
• Een aanslag is nog wel te plannen. De vervanging van een regime geeft meer problemen. Zoals nu in Libië blijkt waar er niet eens een grondwet is.

Of toch wel 2 citaten over het katholicisme:
Hij twijfelde soms aan de transcendentie, aan God, maar nooit aan de onvervangbare functie van het katholicisme als instrument van sociale beteugeling van de onwrichtbare hartstochten en begeerten van het menselijke beest. 260
• De systematische herhaling van de religieuze vorm zou geleidelijk de inhoud scheppen en – op een gegeven moment – de leegte vullen met de aanwezigheid van God. 260

Vargas Llosa is de grote naam en hij heeft het mechanisme van de machtsovername goed getekend. Toch is hij meer politicus / geschiedschrijver. Hij schrijft om de wereld beter te maken. De reden van het vertrek van Urania is het enige menselijke aspect uit de roman. Haar vader viel uit de gratie van de dictator en hij offerde zijn 14 jarige dochter aan de dictator om zijn trouw te bewijzen.

Diaz schrijft meer uit innerlijke overtuiging. Hij geeft voor mij daardoor een menselijker en beter beeld van het leven onder een dictatuur.

Advertisements

From → literatuur

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: