Skip to content

Ivan Gontsjarov – Oblomov

25/02/2012

In mijn jonge arbeidsjaren waren ruim de helft van de bekende Nederlandse architectenbureaus gevestigd in Amsterdam. Van 1975 tot 1983 werkte ik  als uitzendkracht bij ca. 10 daarvan. Het was heerlijk om steeds na 6 maanden weer op te stappen, de boel achter me te laten en elders opnieuw te beginnen. (met het handtekenwerk van toen ging dat ook veel eenvoudiger dan met het tegenwoordig digitale) (Maar ook toen sloeg de economische crisis toe. Ik trouwde , werd vader en prefereerde een vaste baan).  Al die bureaus huisden in de statige grachtengordel. Je klauterde via een wirwar van trappen naar je tekenschot op 3 hoog achter. En tijdens de lunchpauze had ik de prachtigste winkels tot mijn beschikking. Vooral Atheneum Polak van Gennep op het Spui werd wekelijks bezocht. De Penguin Classicreeks stond mooi zwart op een rij en werd continue bestudeerd.

Op 11 maart 1980 kocht ik daar Oblomov van Ivan Aleksandrovich Goncharov (voor misschien maar  fl. 5,-. )  Volgens mijn database kocht ik die zelfde dag  meer: Persian Letters van Montesquieu (1721),  Selected Writings van E.A. Poe (1849),  The campaigns of Alexander van Arrian (160) en The teachings of Don Juan van Carlos Casteneda. (Ik schrijf de aankoopdatum altijd voor in mijn boek, heb met  mijn eerste computer mijn bezit aan boeken en elpees in een Access database ingevoerd en pluk daar nu de vruchten van.) Bij zo’n aankoop is het dus niet verwonderlijk dat ik pas na 14 maanden begon te lezen in Oblomov. Ik kwam toen tot pagina 110  (schrijf ik ook voorin onder de aankoopdatum) en begrijp nu waarom. Want zelfs in het Nederlands is het een hele klus om bij de les te blijven. Dat ik nu 30 jaar later een tweede poging heb gewaagd komt vanwege de prachtige en goedkope herdruk van Van Oorschot. (Voor € 15,- koop je een perfect uitgegeven deel uit de Russische bibliotheek .) (De grootste zegen van de  is natuurlijk dat de boeken, cd’s en dvd’s veel goedkoper lijken dan ze in werkelijkheid zijn.) Ik ontdekte Oblomov tijdens de Sinterklaasinkopen 2011 in de Utrechtsestraat en dacht opnieuw Nu of Nooit. Want dit is een klassieker die natuurlijk toch nog gelezen moet gaan worden. Zeker als je je hele leven zo veel affiniteit met het personage meent te hebben. Voor mij is de staat van decadente verveling namelijk het uitgelezen moment voor de grootste mentale veranderingen. Alleen bij lage snelheid kan men van het gebaande pad afwijken. Ik dacht dat het personage Oblomov ook zulke inzichten zou krijgen maar moet mijn fascinatie voor hem bijstellen.

Zijn vriendin Olga probeert hem nog te prikkelen:
Als je niet weet, waarvoor je leeft, dan leef je zomaar, van de ene dag in de ander. Je bent blij, als de dag voorbij is en de nacht aanbreekt en je in de slaap die tergende vraag kunt vergeten, waarvoor je die dag hebt geleefd en waarvoor je morgen zult leven. 258
Maar nee, Oblomov heeft er volkomen vrede mee om zonder doel te leven. Daarmee kan ik mezelf moeilijk verenigen. Juist in mijn huidige, meer beschouwende levensfase ben ik continue op zoek naar een zingeving. Want een dag zonder zoeken is een dag niet geleefd.  Oblomov kan echter niet veranderen. Hij is er gewoon niet voor gemaakt. Dit is werkelijk de man zonder eigenschappen. (terwijl de Man zonder eigenschappen van Robert Musil juist een overdaad aan kwaliteiten bezit) Zo heeft blijkbaar ieder mens nu eenmaal zijn eigen bestemming in het leven. Olga zegt het mooi: Oblomov  is als een verloren man ondergegaan met een ziel zuiver als kristal.

Ivan Gontsjarov  (in het Engels heet hij Goncharov – 1812-1891) was een groot deel van zijn leven ambtenaar en heeft in 33 jaar tijd slechts 3 romans geschreven. Over de laatste Het Ravijn heeft hij zelfs 20 jaar gedaan. (De gouden Atheneum Polak uitgave staat  sinds mijn ramsj aankoop al weer 3 jaar geduldig in mijn kast te wachten tot hij aan de beurt komt.)  Gontsjarov hoort niet tot de grote 3 van de Russische literatuur (Tolstoj, Dostojevski en Tsjechov). Karel van het Reve typeerde hem juist: In bepaalde dingen was hij een meester: gesprekken tussen heer en knecht, tussen bedienden onderling; het gedrag van verliefden; eten; het leven van een huis: de huishouding, het gepraat en gestommel. Helaas meende hij dat er in een romanheld veel moest omgaan en dat dat vele vertelt en door de held van commentaar moet worden voorzien en bovendien nog eens van passend commentaar moet worden voorzien door de auteur.

Oblomov is zijn tweede grote roman en werd in 1858  met groot succes uitgegeven. Het is een dik boek met 550 middelgrote pagina’s en totaal ca. 200.000 woorden. De schrijver neemt er net als zijn hoofdfiguur de tijd voor. Het duurt bijvoorbeeld 150 pagina’s voor Oblomov ’s ochtends zijn bed uitkomt.

De roman is onderverdeeld in 4 delen:

  1. We maken kennis met de 32-jarige Oblomov en zijn eveneens luie huisknecht Zachar. Een paar parasiterende  huisvrienden komen langs, hij moet zijn huurwoning verlaten en zijn landgoed in Siberië op orde brengen. Hij stelt alles uit en we dromen zijn middagdroom mee over een gelukkige en volstrekt zorgeloze jeugd op zijn landgoed Oblomica.
  2. Zijn jeugdvriend Stolz komt langs,  schudt de boel op en koppelt Oblomov aan de jonge Olga. Ze worden  tijdens hun zomerverblijf op het land in nauwkeurig beschreven fasen verliefd op elkaar.
  3. Terug in de stad moeten ze hun liefde voor de buitenwereld verborgen houden. Olga merkt dat ze Oblomov toch niet tot initiatief kan aanzetten om zijn zaken op orde te brengen en maakt het uit. Oblomov huurt kamers in een buitenwijk stad bij Agafja en wordt bedwelmd door haar huishoudelijke vaardigheden.
  4. Stolz en Olga worden verliefd op elkaar en trouwen, Oblomov vindt zijn zorgeloze geluk bij de eenvoudige Agafja die hem vertroeteld. Hij krijgt een kind bij haar, een paar beroertes en sterft voor zijn vijftigste.

Vooral deel 2 over de liefde tussen Oblomov en Olga is prachtig. De nauwkeurige documentatie van de opeenvolgende zielenroerselen deden me aan Rood en Zwart (1830) van Stendhal denken. Hun liefde is als een pendule die zwaait tussen geluk en vrees.  Olga heeft een originele moderne geest die zorgt voor prachtige spitsvondige dialogen.  Ze is heerlijk praktisch en streng voor Oblomov. Al zijn problemen schuift ze steeds resoluut ter zijde. Met haar gezond verstand doorziet ze ogenblikkelijk al zijn uitvluchtleugentjes. Ze is in haar denken Oblomov altijd 2 stappen vooruit.
De liefde tussen Stolz en Olga uit deel 4 gaat veel verder. Olga is een volwassen vrouw geworden. Zij en Stolz  gaan volkomen in elkaar op, delen alles en smelten samen tot één persoonlijkheid. Deed me denken aan Natuurlijke Verwantschap (Die Wahlverwandschaften 1809) waarin Goethe ook zo’n gelukzalige intellectuele liefde beschrijft.  (Het is mijn ideale  liefde die (voor mij) erg modern aandoet. (Ik vraag me echter af of dit nu in 2012 nog steeds zo modern is. Of de huidige generatie misschien wel voor een meer individuele samenlevingsvorm kiest.) Opvallend en tekenend voor de 19-de eeuw is wel dat Stolz  Olga er eerst van moet overtuigen dat een vrouw best meer dan 1 keer verliefd kan worden.

Gontsjarow is moeilijk te citeren. Hij handelt meer in gedachten dan in conclusies. En er is ook een grens aan mijn hoeveelheid overschrijfwerk.

Het was duidelijk dat hij aan een innerlijke strijd ten prooi was, waarbij zijn verstand hem nog niet ten hulp kon komen. 10

Ze keek hem zwijgend aan als om de waarheid van zijn woorden te peilen en ze te vergelijken met wat er op zijn gezicht te lezen stond.   267

Daarom gaf het vluchtige beeld van Olga, het vuur van Oblomovs hartstocht slechts vorm aan één enkele fase, één ijle ademtocht van hun liefde, één enkele ochtend, één grillige figuur van het grote patroon. En morgen glansde alles weer op een andere, misschien even mooie vorm, maar toch in een andere ….  272

Verder, steeds verder! heeft Olga gezegd, steeds hoger, naar dat gebied, waar de machten tederheid en gratie hun rechten verliezen en het rijk van de man begint!    393 (ouderwets maar toch wel mooi)

Ik stamp kaneel, antwoordde ze en keek in de vijzel of ze in een afgrond blikte en ging onbarmhartig met de stamper te keer.   431

Hij keek naar haar met een licht gevoel van opwinding, maar zijn ogen glansden niet, er welden geen tranen in op, zijn geest kreeg geen vleugels, dreef hem niet tot daden. Zijn enige wens was op de divan te zitten en naar haar armen te kijken.   432

Met de fakkel van zijn ervaring in de hand betrad hij (Stolz)  het labyrint van haar (Olga) geest en karakter en elke dag dag ontdekte en bestudeerde hij er nieuwe trekken, nieuwe feiten, zonder er het eind van te zien, en met verwondering en verontrusting sloeg hij gade, hoe haar geest hongerde nar dagelijks brood, haar ziel onophoudelijk bleef hunkeren naar meer kennis en inzicht.      449

In de liefde echter worden verdiensten blindelings op onberekenbare wijze verworven en juist daarin ligt het geluk. 451

Het geloof in het toeval, het schimmenspel van de hallucinaties, dat alles verdween uit haar leven. Een vrij en lichtend verschiet ging voor haar open. Het was haar of ze in doorschijnend water keek, waarin elk steentje, elke oneffenheid te zien was en dan de heldere bodem.    506

Nooit in zijn leven was hij zo volledig in iets opgegaan, als nu hij de leiding op zich genomen had van de onvermoeid werkende, vulkanische geest van zijn vrouw.    509

Mooie zinnen, niet met een diepgang als Tolstoi maar ze mogen er zijn. (Zou mijn Oorlog en Vrede recensie wel eens kunnen publiceren.) Het was een genoegen om dit boek te lezen. Om aan de wens van mijn moeder te voldoen (die wil dat wij alle ervaringen van een cijfer voorzien)  zal ik er een 7,5 aan geven. Degelijk goed, geen meesterwerk want daar zijn er natuurlijk maar een paar van geschreven.

Ben natuurlijk altijd benieuwd wat er in het Russisch zou staan. Ik las nu een vertaling uit 1958 van Wils Huisman waar niets mis mee is. Of komt dit doordat de herdrukuitgave zo mooi en nieuw is? Want lezen in een maagdelijk boek heeft voor mij altijd een pré. Dus ga ik nu bij het na 30 jaar herlezen van De gebroeders Karamazov mijn Marko Fondse vertaling uit 1969 opnieuw uit de kast pakken of koop ik toch de nieuwe , zo mooi uitgegeven, van Oorschot vertaling De Broers Kararamov van Arthur  Langeveld uit 2005? Ik neig nu nog even naar lezen uit eigen kast. Maar de toekomst zal het als bij alles uitwijzen.

Braun & Maniatis hebben in 2002 voor Leolux een Oblomov stoel ontworpen. Ze typeren het romantische gevoel dat ik ook bij de naam had correct:  Lekker laag en diep zitten, totaal ontspannen. De wereld buitensluitend, het leven overdenkend, broedend op inspirerende ideeën die de wereld hadden kunnen veranderen, als tenminste…
Maar nu na het lezen van het boek moet in mijn beeld van Oblomov bijstellen en weet ik dat hij weinig inspirerende ideeën had.

Advertisements

From → literatuur

2 reacties
  1. Joost permalink

    Mooi beschreven leeservaring, Erik.

  2. john permalink

    mooie recensie van een mij bekend boek. ik heb er ca 25 jaar geleden van genoten en me er heerlijk over verbaasd. ik kan bijna nog voelen hoe ik geïrriteerd Olga hielp om Oblomov in actie te krijgen… de stoel ziet er voor mij niet slonzig genoeg uit om de naam te mogen dragen. john.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: