Skip to content

Orson Welles

04/06/2012
David Thomson (1941) is mijn eerste autoriteit op filmgebied. Van hem heb ik bijvoorbeeld geleerd dat juist het raadsel in een film essentieel is. Het onderscheid tussen de goeden en de slechten moet niet te opvallend zijn. De maatschappelijke trend naar transparantie kan fnuikend zijn voor een kunstwerk. De beschouwer moet juist wel zijn eigen bijdrage leveren. Als het plaatje niet helemaal duidelijk is keer je terug voor een volgende observatie. Thomson heeft zijn persoonlijke inleiding tot 1000 films in 1998 gebundeld tot “Have You Seen…?”. Het is een leidraad voor mijn kijkpatroon en het enige van mijn filmnaslagwerken waarin ik mijn bezit aankruis. In het boek staan ook gedeeltelijk mislukte films die een filmliefhebber toch moet zien.
Misschien ligt hier wel zijn fascinatie voor Orson Welles die naast het meesterwerk Citizen Kane alleen maar films met onvolkomenheden heeft gemaakt. En alleen vanwege die ene film kan een filmfanaat niet om het oeuvre van Welles heen. Citizen Kane staat sinds 1962 op nummer 1 van de 10-jaarlijkse critics en directors poll van het filmtijdschrift Sight & Sound. Ongeacht of je de euforie deelt moet je de film minstens 5 keer hebben gezien. Pas dan toont hij zich in al zijn facetten.
Als Welles in maart 2012 geheel onverwacht tot mijn 10 filmmannen toetreedt (zie https://erikgveld.wordpress.com/2012/03/05/10-filmmannen) wordt het tijd om een biografie van hem te lezen.  Een voor de hand liggende keuze is dan Rosebud: The life of Orson Welles uit 1998 van David Thomson. Veel meer dan bij zijn Nicole Kidman biografie is het een weerbarstige leesproces geworden. Misschien wel vanwege zijn fascinatie voor het dubbelzinnige valt het niet mee om voortdurend bij de les te blijven.  Thomson lijkt zijn chaotische schrijfstijl aan het impulsieve karakter van de hoofdpersoon te hebben aangepast.
Orson was a show; he was larger than life in a way meant to mask his fear or dread of that plain thing. He drew attention at social gatherings and he hardly functioned, or existed, without that balancing circle, the audience.    
Het leven van een wispelturig genie is natuurlijk ook moeilijk te duiden. Onvoorstelbaar hoeveel hooi Welles continu op zijn vork nam. Hoe bot hij zijn ego tegenover de wereld stelt. Hij valt daarmee in het mes van zijn eigen geestdriftige hoogmoed. De toneelstukschrijver Clifford Odets noemde hem ‘an octopus of ego‘.  Volgens acteur Laurence Olivier was  Welles an amateur of genius,  not dedicated or focused.  Welles zelfs sprak liever over ‘ rhinestones in my blood‘.
Hij kon en wilde zijn verwachtingspatroon niet afstemmen op de realiteit. Dat is natuurlijk ook extra moeilijk als je voortdurend meerdere projecten tegelijkertijd uitvoert. Bij Citizen Kane was hij regisseur, scenarist en hoofdrolspeler, brak zijn enkel tijdens de opnamen en reisde ook nog wekelijks van Hollywood naar New York voor zijn radioshow. Meteen bij de eerste en tevens laatste keer vielen in 1941 op 25 jarige leeftijd alle filmstukjes op de juiste plek.  Citizen Kane is filmtechnisch perfect maar economisch een ramp. En in Hollywood telt alleen maar het economische succes.
Het begon allemaal zo voortvarend. Geboren in 1915 in de buurt  Chicago en aanbeden door zijn ouders. Na verlies van zijn ouders op 15 jarige leeftijd voor een jaar werkzaam bij theatergezelschappen in Ierland, Spanje en Marokko. In 1938 op de cover van Time vanwege zijn radio-uitzending The War of the worlds. Hij sticht zijn eigen Mercury theatergezelschap op Broadway en gaat tenslotte op 25-jarige leeftijd  naar Hollywood waar hij van filmstudio RKO carte blanche krijgt voor 3 films van $800.000,- per stuk. Nog nooit voorgekomen dat men een regisseur zoveel invloed geeft. Na 2 pogingen maakt hij in 1941 zijn meesterwerk Citizen Kane. Meteen erna in 1942 een in potentie nog betere film: The Magnificient Ambersons. Welles had echter niet het geduld om bij het editproces in Hollywood te blijven en verdween naar Brazilië voor een geldverslindende epos over Zuid-Amerika: It’s all true. Hij was daar slecht bereikbaar en zijn film werd door de studio van 2,5 uur naar 1,5 ingekort. Een verstandige regisseur weet dat je in de afrondende fase je kindje nooit in de steek moet laten en zou het gevecht met de studio zijn aangegaan.
Langzaam wordt zijn karakter duidelijk: wispelturig, eigenwijs, arrogant, egocentrisch en geldverslindend. Zijn carriere is eigenlijk in 1942 op 27-jarige leeftijd opgebrand. De 43 jaar tot aan zijn dood in 1985 heeft hij waar mogelijk zijn huid en ziel verkocht om zijn filmprojecten te financieren. Geld speelt bij zijn keuzes geen rol maar juist daardoor is hij voortdurend bezig met het vergaren ervan. (But Welles never sought money; he only spent it. The most aggressive, or offensive, thing he could ask for was liberty. He wanted to make his films his way, no matter that he had no idea as yet what that might be.  119)
Hij lijkt daarmee op een ander niet door zijn  tijd begrepen genie. Richard Wagner was ook voortdurend op de vlucht  voor voormalige geldschieters en opzoek naar toekomstige. En ook  Wagner heeft zijn grote roem niet mogen meemaken en zijn opera’s een overtuigend succes zien worden. (Hij heeft zelfs 20 jaar aan de de Ring der Nibelungen gewerkt zonder ooit een noot te horen.)
Orson Welles heeft in totaal toch nog 12 films gemaakt en naast Citizen Kane nog 2 goede: The magnificent Ambersons (1942) en Touch of Evil (1958). Het is echter onmogelijk om zijn films onbevooroordeeld te bekijken. Net als bij Beethoven en Rembrandt kan men ze alleen maar beoordelen als produkten van de grote Orson Welles. Al de onvolkomendheden worden bedekt met de deken van zijn getormenteerde genie of vol vooroordeel geduid als betekenisvol.
David Thomson heeft de biografie Rosebud genoemd. Het beroemdste woord uit de filmgeschiedenis en het sleutelwoord tot de film Citizen Kane. Die film is de Mona Lisa van de Cinema en valt daardoor bij eerste ontmoeting altijd tegen. De verwachtingen zijn gewoon te hoog gespannen. Mijn dvd blijkt ook nog een troebele versie te zijn. Ik weet ondertussen hoe sprankelend een zwartwit film kan zijn en koop voor €9.45 bij Zoverstocks een gebruikte Special Edition die geremasterd is en voorzien van een extra special features dvd. Maar ook dit beeld blijkt niet super gedetailleerd. Blijkbaar heeft cameraman Gregg Toland bewust afstand genomen van het heldere sprankelende beeld van de jaren 30.
Zijn geïsoleerde Mitchell camera vult het beeld met hard licht en diepe schaduwen.  Op de duur gaan de ranke nevels en complete deepfocus opvallen. Welles wilde alles scherp zodat de kijker zelf kan kiezen waar hij zijn aandacht op vestigt.
Citizen Kane is een biopic van de fictieve krantenmagnaat Harold Foster Kane. Scenarist Herman Mankiewicz (niet Joseph !) heeft bij het schrijven veel elementen van Randolf  Hearst  gebruikt. (Rosebud is naast de naam van een slee ook het koosnaampje van Hearst voor de clitoris van zijn vriendin Marion Davies.) Maar de film gaat net zo goed over Orson Welles zelf. Zijn hoofdrol draagt veel elementen van zijn eigen levensverhaal en ondergang.   De film gaat eigenlijk over de eenzaamheid van het genie en de ondergang van de hoogmoed. Over de kolossale persoonlijkheden die altijd voor de troepen uitlopen en nooit bevestiging voor hun prestaties vinden.
De cirkelvormige vertelstructuur met flashbacks van 5 vertellers is zo ingenieus opgezet dat je overal kunt instappen en het nooit veel uitmaakt waar je nu precies bent. (Net zoals je bij Proust op willekeurig welke plek kunt beginnen met lezen.) Mankiewicz schreef de eerste versie van het scenario. Orson Welles bewerkte dit en ze deelden de enige Oscar die de film kreeg.
In die tijd werden special effects voornamelijk  toegepast om een film goedkoper te maken. Linwood Dunn maakt mooie invisible swipes tussen de scenes waarbij de overgang is verborgen in een bewegende lijn. Of hij stapt statig over naar de volgende scene met behulp van de optical printer waarbij verschillende delen van de film afzonderlijk worden belicht. (Gregg Toland was hier geen voorstander van, hij wilde alles zo puur en straight mogelijk filmen.)
Bij iedere kijktbeurt opent de film zich op een nieuwe manier. Bernard Herrmann schreef zijn eerste filmmuziek en werd later echt beroemd bij Hitchcock. Mark Robson en Robert Wise waren editor voor ze later zelf regisseerden.
De stills geven misschien nog het beste het raffinement van de film aan.
 
Jean Cocteau geeft een rake typering van de man:
Orson Welles is a kind of giant with the look of a child, a tree filled with birds and shadows, a dog that has broken its chain and lies down in the flower beds, an active idler, a wise madman, an island surrounded by people, a pupil asleep in class, a strategist who pretends to be drunk when he wants to be left in peace. 
David Thomson doet zijn best maar slaagt niet. Het leven van Orson Welles is niet te beschrijven. Vanwege de vele facetten wordt het een overvol boek dat niet kan overtuigen. Welles is te wispelturig en onvoorspelbaar om te bevatten. He inhaled legend and changed our air. Hij had de grootste carrière in de filmindustrie, maar ook de meest tragische en degene met de meeste lessen.
Want naast zijn loopbaan als regisseur was hij ook nog acteur in andermans films, radiohoorspelacteur, levensgenieter  en womanizer. Naast serieuze relaties met Virginia Nicholson, Dolores de Rio, Rita Hayworth, Paola Mori en Olga Palinkas wist hij met zijn charme, zijn jongensachtige uitstraling en zijn radiostem de nodige loslopende vrouwen te bekoren. Maar menig man zou al voldaan zijn als hij ook maar een keer in zijn leven naast Rita Hayworth mag zitten.
Advertenties

From → film, literatuur

2 reacties
  1. Joost permalink

    Mooi stukje, Erik. Ik ben geïntrigeerd door je statement dat Orson Welles “naast het meesterwerk Citizen Kane alleen maar films met onvolkomenheden heeft gemaakt.” Ik herinner me als de dag van gisteren dat ik The trial zag, verpletterende ervaring. En zou je me vragen, wat is jaloezie, zou ik meteen beginnen over Welles’ Othello. Je hoort het al, ik vind het prachtig.

    Like

    • Bedankt voor het compliment. Ik geef toe dat zijn overige films er bekaaid vanaf komen. Feit is wel dat ze vergeleken met Citizen Kane allemaal mankementen hebben. Maar zijn ondanks dat zijn ze nog steeds beter dan de beste films van menig ander regisseur. The Trial is heel mooi gefilmd op prachtige locaties. Maar is mij toch te talig en te tijdgebonden. Net als in Othello is Welles soms een beetje teveel theaterregisseur. Maar nogmaals: heel bewonderenswaardiger hoe virtuoos hij met zijn beperkte middelen kan omgaan.

      Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: