Skip to content

Dostojevski – De broers Karamazov – 1880

20/06/2012

Fjodor Michajlovitsj Dostojevski  (Фёдор Михайлович Достоевский 1821-1881) is de Russische schrijver die vooral in de jonge jaren van  persoonlijke ontwikkeling wordt gelezen.  Ik weet nu alleen nog maar dat de idioot juist een heel verstandig persoon was. En dat Raskalnikov wroeging krijgt en uit eigen beweging zijn moord aangeeft. De naam Dostojevski  staat voor getroubleerde geesten die koortsdromen krijgen en voortdurend vooral met zichzelf overhoop liggen. Het verhaal van De Gebroeders Karamazov is echter compleet uit mijn geheugen verdwenen. Mijn enige herinnering is dat ik toen in 1981 een heel eind was gevorderd maar het einde niet heb gehaald. 

Zijn Russische concurrent Tolstoj wordt daarentegen op jonge leeftijd een beetje saai en voorspelbaar gevonden. Oorlog en Vrede is dik en meeslepend maar toch wel een beetje langdradig. Alleen Pierre krijgt krediet, hij is als het ware de Idioot van Tolstoj. En we weten nog dat Anna Karennina het moeilijk had maar haar problemen werden in tegenstelling tot de personages van Dostojevski nooit echt doorvoelt.

Hoe anders is het plaatje als ik de boeken na 30 jaar herlees. In oktober 2008 was Oorlog en Vrede een openbaring. Misschien wel het mooiste boek ooit. Maar dat is een compliment dat vaker na een laatste bladzijde wordt uitgedeeld. (Het geeft goed aan hoe grillig en onvoorspelbaar het genot te werk gaat.) Als tegenhanger van Dostojevski zal ik mijn dagboekstukje van toen redigeren en voorzien van plaatjes als aparte blog na deze plaatsen. 

Dit voorjaar kreeg als gevolg van een paar niet uitgelezen boeken (Bruno Schulz – Verzameld werk / A.F.T. van der Heijden – Het schervengericht / Michel Houellebecq – De kaart en het gebied ) de behoefte aan een lijvig klassiek werk waarin ik me voor geruime tijd in kon verliezen. Dat soort boeken zoek  ik tegenwoordig eerder in eigen kast dan in de winkel. Een van mijn doelen  is om mijn favorieten te herontknopen. Om te ontdekken hoe het ook al weer was. Want in 30 jaar kan er veel veranderen.  

De gebroeders Karamazov voldoet ruimschoots aan mijn behoefte. Gekocht in 1974 en meeverhuisd van de Camera Obscuralaan naar de Fideliolaan en via de Churchill-laan naar Kostverlorenhof . Daar las ik hem in 1981 na De kant van Guermantes van Proust  en voor Man of Nazareth van Anthony Burgess.  Hij verhuisde vervolgens naar de Mont Blanc en kreeg pas rust op de Albert van Dalsumlaan. Vreemd genoeg was het de eerste Dostojevski die ik kocht maar pas na Schuld en Boete (1977) en  De idioot (1979) las.

Het is een grote roman: 775 pagina’s van 644 woorden maakt totaal 500.000 woorden. De gebonden uitgave met de vertaling van Marko Fondse uit 1970 heeft kleine lettertjes en het kost me moeite om in het verhaal te komen. De vertaling  is zo nu en dan een beetje stroef. Ligt het aan mijn ogen of aan mijn concentratievermogen? Heb nog even overwogen om de nieuwe vertaling (De broers Karamazov)  in de opnieuw prachtige (en spotgoedkope) dundrukuitgave van Van Oorschot te kopen.  Maar kon de verleiding weerstaan. Want welk nut heeft een eigen boekenkast als je bij het herlezen een nieuw exemplaar gaat kopen? Daarmee zou ik kaalslag plegen op mijn boekenbezit. Dankzij de heerlijke voorjaarszon van mei en het nieuwe ochtendterrasje achter in de tuin kan ik voldoende leestijd vinden en aanhaken aan het verhaal. 

Het wordt echter geen volledige overgave. Al snel sla ik het leven van de Starets over. Daarna de angstdroom van Iwan. En het beroemdste hoofdstuk van de wereldliteratuur (volgens Wikipedia) De grootinquisiteur van Sevilla wordt zelfs niet opgemerkt. Heel jammer dat de verteller zijn belofte niet waarmaakt om het verhaal van Aljeksej te vertellen. Dan had het doorlezen vermoedelijk  minder problemen gegeven.  Vooral Iwan is me te rationeel met zijn ethiek van goed en kwaad. Ik ben gewoon te oud geworden om nog te lezen over het godsbewijs. Die argumenten zijn al te vaak langs gekomen om nog interessant te zijn. Met moeite en dankzij het doorbladeren van het pleidooi van de aanklager en het antwoord van de verdediger (samen een kleine 50 pagina’s) haal ik het einde. Ik begrijp weer waarom ik de eerste keer vlak voor het einde struikelde.

Uit principe schrijf ik alleen over positieve ervaringen. Je moet niet teveel in de modder graven want de bodem wordt toch nooit bereikt. Vanwege de omvang en het belang van herontknoping schrijf ik toch dit stukje. Het kost me moeite en het voelt meer als plicht dan genoegen. Een plicht tegenover mezelf om er toch iets van te vinden. Anders duikelt het boek opnieuw mijn vergetelheid in.

Dostojevski  schreef De gebroeders Karamazov (Братья Карамазовы, Brat’ja Karamazovy)  vlak voor zijn dood in 1878/1880. (dus 10 jaar na Oorlog en Vrede en 4 jaar na de eerste integrale uitvoering van Wagners Ring der Nibelungen)  Het staat me bij dat het verhaal in feuilletonvorm verscheen. Dat betekent dat de spanning continu moet worden gehandhaafd en het resulteerde in zijn typische gehaaste stijl. Alle hoofdstukken eindigen bijna standaard met een cliffhanger. De handeling vindt plaats in een kort tijdsbestek en is opgesplitst in 2 perioden van ieder een paar dagen. In deel 1 maken we kennis met vader Fjodor en zijn 3 zonen. De vader heeft weinig aan de opvoeding gedaan. De zonen zijn elders opgegroeid en keren na 20 jaar weer terug naar huis.
Dmitiri is met 26 de oudste en hij een edelmoedige jongeman die al te gemakkelijk door zijn hartstocht wordt meegesleept.
Iwan is 24 en de rationele. Hij ligt voortdurend met zijn geweten overhoop.
Aljeksej is 20 en neigt naar het religieuze, de goedheid zelve tot op het naïeve af.

De potentie van de 3 vrouwen wordt niet echt uitgewerkt tot in personages. Ze blijven een beetje op de achtergrond. Heel jammer want de dialogen met hen zijn sprankelend en hadden het boek veel toegankelijker gemaakt.
Katerina is verheven en zij houdt van Dmitri en wordt aanbeden door Iwan.
Groesjenka is wellustig en grillig en richt haar attenties op Dmitri en op het geld van vader Fjodor.
Tot slot is er de puberale Lise die voor Aljeksej valt.  

De relaties lijken zo in een paar zinnen samengevat verwarrend maar Dostojevski neemt er de tijd om het uit te leggen. Of eigenlijk doet hij dat aan de hand van een verteller die zichzelf nooit bekend maakt maar wel overal bij is. Dmitri en Groesjenka zijn geïnteresseerd in het vermogen van de vader. Als hij wordt vermoord lijkt het overduidelijk dat Dmitri de dader is. Hij ontkent het ten stelligste en dan blijkt er nog een vierde broer Karamazov te zijn. Een buitenechtelijk kind dat Fjodor heeft verwekt bij de dorpsgek. Deze Smerdjakov is de bediende in het huis van zijn vader en hij heeft de moord gepleegd terwijl hij zich een vallende ziekte voorwend. Aan het eind van deel 1 word Dmitri gearresteerd.  

Deel 2 speelt een paar maanden later en behandelt de rechtszaak tegen Dmitri. Smerdjakov bekent zijn daad tegenover Iwan maar pleegt daarna zelfmoord en kan niet getuigen.  Dmitri wordt veroordeeld voor doodslag en verbannen naar Siberie. Katja regelt een vluchtplan waarbij hij met Groesjenka in Amerika een nieuw bestaan kan opbouwen. Volgens Dmitri maar voor een paar jaar omdat zij alleen in Rusland gelukkig kunnen zijn.  

Dostojevski schrijft doelgericht. Hij wil heel wat kwijt aan de lezer. Nergens in de wereldliteratuur wordt het thema van het individu tegenover de samenleving zo uitgebreid behandeld. Ook geloof en religie zijn een hoofdbestanddeel. Alles is waar en ook weer niet waar. Het gelijk wordt keer op keer doorgedraaid. Zoekt en ge kunt vinden. Voortdurende godsgevechten, duivelverleidingen en personages die zich opofferen voor de waarheid. Aan de hysterische personages te beoordelen hangt Freud al aardig in de lucht. En dan nog al de vallende ziektes en overige zenuwaandoeningen. De karakters dreigen voortdurend hun verstand te verliezen. Dostojevski was ervaringsdeskundige, hij leed aan epilepsie en was gokverslaafd. Zijn foto’s tillen voor mij wel een tipje van de sluier op.  

Dus geen mooie zinnen vol beeldspraak maar een verbeten en volhardende boodschap die wordt overgebracht.

Maar de praktische liefde die bestaat uit werken en volharden en voor sommigen houdt zij niet minder dan een complete wetenschap in. Op het ogenblik dat u met ontzetting zult zien dat u ondanks al uw inspanning uw doel niets naderbij gekomen bent, maar er integendeel zelf verder vandaan bent, op datzelfde ogenblik zult u uw doel ineens bereikt hebben. 59

Schoonheid – dat is een vreesaanjagende en ontzettende zaak! Vrees aanjagend omdat je er geen vat op krijgt met woorden, omdat je het niet kunt definiëren, want God heeft niet anders gedaan dan raadsels opgeven. In de schoonheid raken de oevers elkaar, daar leven alle tegenstrijdigheden vlak naast elkaar. 109.

Hoe dommer hoe dichter bij de kern van de zaak. Hoe dommer hoe duidelijker. Deze dwaasheid zoekt geen listige omwegen, maar de geest probeert zich te verstoppen achter allerlei kronkelredeneringen. Het verstand speelt vals, maar de domheid is rechtlijnig en open. 238

Uit de tekst blijkt ook dat Dostojevski  een confrontatie mens is. Zijn personages liggen voortdurend met elkaar overhoop. En niet om elkaar nader te komen maar meer om hun eigen gelijk te halen. Zelfs de liefde van Lise voor Aljeksej uit zich in kritiek en plagerijen. Dostojevski schrijft dus over wat mensen scheidt terwijl Tolstoj meer uit gaat van het harmoniemodel dat mensen bindt en waarin een gedeelde waarheid bestaat.

Mijn behoefte aan concensus groeit duidelijk met het stijgen van de jaren. Ik ben dus blij als het einde wordt gehaald. Geen prettige ervaring. Ik heb hier geen behoefte meer aan. De idioot en Schuld en Boete krijgen waarschijnlijk geen kans meer. Dit hoogland van argumentatiedrift  ligt duidelijk achter mij. Net zo als ik bij de fotografie mijn liefde voor de verlaten hardheid van de vergane industriecomplexen ook grotendeels achter me heb gelaten. 

Advertisements

From → literatuur

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: