Skip to content

Goethe – Natuurlijke Verwantschap

26/08/2012

De literatuur is mijn meest intieme venster op het verleden. Alleen in boeken zijn de historische denkbeelden opgeslagen. Beeldende kunst is duidelijker en objectiever maar kijkt toch naar de buitenkant van de geschiedenis. Het is een verademing om deze onmetelijk ruime wereld aan de hand van Swift, Stendhal en vooral Plato te betreden. De enige vlekken op het vensterglas zijn de veranderingen die vanwege de taalvernieuwing en de manier van vertalen worden veroorzaakt. Want het is voor een liefhebber natuurlijk niet mogelijk om de originele teksten te lezen en te begrijpen.

Uitgeverij Het Spectrum deed in 1978 een moedige poging om met de serie Prisma Klassieken de oudere literatuur voor  het Nederlandse taalgebied toegankelijk te maken. Ondanks de nieuwe vertalingen werden de boeken spotgoedkoop (van fl. 5,- tot fl. 10,- )  aangeboden. Mede daardoor kocht ik alle niet uit het Engels vertaalde uitgaven. Een mooie kans om met Diderot, Voltaire, La Rochefoucault, Constant, Fontane en Goethe kennis te maken. Nu 34 jaar later ligt die kans er nog steeds voor de volgende generatie. Ik ben verrast dat de serie regulier en nieuw te koop is. De prijs is ondertussen € 15,- per deel geworden maar de uitgave blijft precies dezelfde. Uitgeverij het Spectrum heeft wat je noemt een lange adem.

De Duitse literatuur is geografisch dicht bij huis maar blijkt onverwacht het moeilijkst toegankelijk. Het verhaal leest heerlijk weg en de onderwerpen zijn interessant maar toch blijf je steeds met lege handen achter. Alsof je een essentieel element over het hoofd hebt gezien. (bij de Thomas Mann romans treedt dit fenomeen het duidelijkst op, Buddenbrooks, de Toverberg of dr. Faustus stromen als los zand tussen je vingers weg). De Duitsers zijn voor mij misschien te talig en hun Protestante geesten te streng. In de Duitse kranten duwt de tekst de foto’s duidelijk naar een tweede plan. Waar de Fransen en Engelsen recht op hun doel af argumenteren blijven de Duitsers maar breed uitwaaieren. Ze proberen hoofd en hart te verbinden en komen dan snel bij de mystiek uit. Vandaar hun vermogen om weergaloze klassieke muziek te maken. In de literatuur vindt deze zoektocht zijn hoogtepunt bij Robert Musil en De man zonder eigenschappen. Een van de weinige Duitse boeken dat ik wel kan waarderen. Het zal wel door de humor komen want de mannelijke hoofdpersoon is juist een man met vele eigenschappen.

Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832) is natuurlijk meest volmaakte Duitser ooit. Naast zijn schrijverschap was hij politicus en wetenschapper. Zijn subjectieve kleurenleer heeft lange tijd naast die van Newton stand gehouden tot in de wetenschap de ratio overwon. Zijn woning in Weimar is met zijn felgekleurde kamers een laving voor de ziel.
Maar zijn romans hebben natuurlijk de langste adem. Ze zijn allemaal in het Nederlands vertaald. Ik heb ze met goede wil gelezen maar kan ze niet naar behoren waarderen. Wilhelm Meisters leerjaren (1807 – ook een Prisma Klassieker) blijkt een luchtige levensbeschrijving van een gejaagde jongeman. De Italiaanse reis (1817)  is een nauwkeurige maar te belerende opsomming van een studiereis. Mijn uitgave van Het lijden van de jonge Werther (1774) hield vanwege een uitgeversfout 5 pagina’s te vroeg op en mist zodoende de tragische apotheose. Het Magnum Opus  Faust  (deel 1 1797 en deel 2 1832) heb ik een paar keer tevergeefs geprobeerd te lezen maar ik vrees nu dat het vooral vanwege de dichtvorm ongelezen in mijn kast zal blijven staan.

Alleen Natuurlijke verwantschap (1809 – Die Wahlverwandtschaften) blijkt to the point en bijna spannend. Het is de eerste grote roman over een buitenechtelijke relatie van de 19de eeuw en voorloper van Flauberts Madame Bovary (1856) , Tolstoi’s Anna Karenina (1875), Clarin’s La Regenta (1885) en Fontane’s Effi Briest (1895).  Thomas Mann schreef als volgt: ‘Die Wahlverwandschaften (1809) is de gedurfdste en diepzinnigste overspelroman die de zedelijke cultuur van het avondland heeft geproduceerd.’

Het is een kleine roman (216 pagina’s van 45o woorden geeft 97.200 woorden) waarin Goethe veel wijsheid heeft willen stoppen. Hij speelt soms een beetje teveel de leraar die het zo graag allemaal wil duiden. Het wordt hem vergeven omdat hij zinnige zaken aanroert. (Ottile heeft bijvoorbeeld slechte schoolprestaties. Het blijkt dat zij alles wil begrijpen en niet de leerstof domweg uit haar hoofd leert.)

Het boek  geeft een laatste kijkje op het aristocratische leven van de oude wereld. Eduard en Charlotte hebben elkaar op latere leeftijd gevonden en bewonen een kasteeltje met omliggende landerijen. Charlotte houdt zich bezig met het huishouden en de tuinen. Ze is de praktische en de calculerende. Eduard is de romanticus die zijn tijd voornamelijk verspilt met dagdromen. Ze houden van elkaar en leven in perfecte harmonie. Tot ze hun wereld gaan delen met de werkeloze kapitein Otto en het weesnichtje Ottilie. Otto is de technicus en de wetenschapper. Ottilie is de bescheiden maar ook bovenaardse vrouw die door goed op te letten alle leemten in het huishouden vult. Charlotte wordt verliefd op Otto en Eduard valt voor Ottilie. Tot de spanning niet meer te houden is. Otto vindt elders een betrekking en Eduard treedt in militaire dienst om zijn verliefdheid te vergeten. De dames blijven achter en Charlotte blijkt in verwachting te zijn. Het kind is van Eduard maar lijkt op Otto. Eduard keert terug van de oorlog en zet al zijn zinnen op een scheiding met Charlotte en een huwelijk met Ottilie. Hij spreekt af met Otto dat die met Charlotte trouwen mag. Ottilie past veel op het kind en keert na een wandeling via het meer terug naar huis. Ze laat het kind in het water vallen en het verdrinkt. Charlotte ziet hierin een teken en stemt in met de scheiding van Eduard. Maar Ottilie kiest voor boetedoening door Eduard af te wijzen en niet meer te praten. Tot slot stopt ze ook met eten en vast zich dood. Eduard volgt haar korte tijd later.

Mijn dagboek geeft een schoon venster op mijn eerste leeservaring.

10/05/1979 – Goethe’s Natuurlijk Verwantschap opent soepel, dan wat tegenstroom en vervolgens bij de 40ste bladzijde wordt het zeer boeiend. Alle zaken die me dagelijks bezighouden worden aangestipt. Bijvoorbeeld dat scholing erop gericht is om kennis te ontplooien en niet om zoveel mogelijk kennis rond te strooien. Ottilie wordt nog verwacht maar ik voel me zozeer aan haar verwant dat het boek wel spoedig verslonden zal zijn. Ook de gereserveerde, bedachtzame en toch onschuldige humoristische schrijfwijze van Goethe is een constante bron van verbazing. 

14/05/1979  – Goethe blijft boeiend maar toch verzwakt de aandacht enigszins. Sommige onverwachte wendingen maken je weer wakker.  Het is zeer moeilijk om het boek regel voor regel aandachtig te lezen. Je let even niet op en Ottilie laat Eduards kind verdrinken. Geheel onverwacht. Een halve pagina verder is het het ongeluk al weer vergeten. 

15/05/2012 – Om bezig te zijn heb ik de Goethe statements uit Natuurlijke Verwantschap uitgetypt. Toch veel goede observaties gevonden tussen de de schaarse dagboekaantekeningen van Ottilie. Zal ze morgen eens aan Bob en Gerard laten lezen. Als geestelijk voer. 

Je hoopt dat met het stijgen der jaren meer zicht komt op de ongrijpbare raadsels van het leven. En dat na 33 jaar de diepe wijsheid van Goethe duidelijker wordt. Voor de Baden-Wurttemberg vakantie neem ik naast VSV ook NV mee. (Bij nader inzien was het meer gepast geweest om Hesse te herlezen maar daar kom je pas ter plaatse in het Hessemuseum achter.) In mijn herinnering was NV een positief boek met mooie mensen die volmaakte relaties met elkaar hadden. De romanfiguren reageerden als chemische stoffen die elkaar aantrekken en afstoten. Ik kijk er nu bij herlezing dus van op dat dit geheel niet het geval is. Ik ontmoet nu heel principiële mensen die in een te plechtige toon met elkaar onderhandelen. En de tragische afloop waarbij eigenlijk niemand van de vrienden er goed afkomt was ik helemaal vergeten. Toch krijg ik nog steeds het gevoel iets elementairs te missen. Alsof er een wijsheid verborgen is in de tekst die niet in mijn begrippenkader past. Een probleem ten op zichte van de eerste lezing is wel dat ik nu de oplossing niet meer kan doorschuiven naar de toekomst. Wat ik nu niet kan bevatten zal ook niet meer begrepen gaan worden.  Dus eigenlijk betekent dit dat Goethe voor mij als romancier einde oefening is. Misschien hoort hij toch net even teveel tot de oude aristocratische wereld.

Wat rest is nog een paar mooie ontknopingszinnen. (Jammer dat de zinnen van 1979 verloren zijn gegaan.)

En toch is het in veel gevallen noodzakelijk en vriendschappelijk maar liever niets te schrijven dan niet te schrijven.    14

Zaken doen vereist ernst en onverbiddelijkheid, leven willekeur,
zaken de zuiverste vasthoudendheid, het leven is vaak gebaat bij een inconsequentie,
die is zelfs beminnenswaard en opmonterend.     29

Grote hartstochten zijn hopeloze ziekten. Wat ze zou kunnen genezen maakt ze pas echt gevaarlijk.     130

Dwaze en slimme lieden zijn even onschadelijk. Maar de halfdwazen en de halfwijzen, dat zijn de gevaarlijksten.    141

Men kan de wereld niet veiliger ontvluchten dan door de kunst, en men verbindt zich niet veiliger met haar dan door kunst.       141

Advertenties

From → literatuur

One Comment
  1. Joost permalink

    Mooi beschreven, je (her)leeservaring. Ik heb zelf alleen Goethe’s Werther gelezen, lang geleden alweer, omdat ik vond dat ik ‘iets’ van Goethe gelezen moest hebben. Het viel me reuze mee dat het zo toegankelijk was, toch is het daarbij gebleven.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: