Skip to content

Laurent Binet – HhhH

10/09/2012

Laurent Binet (1972) is de zoon van een geschiedkundige en geboren in Parijs.  Hij studeerde literatuur, bracht zijn militaire dienst door in Slowakije, woonde vervolgens in Praag  en werkt nu als docent Frans aan de Universiteit in Seine-Saint- Denis. Met zijn eerste boek HhhH wint hij in 2010 de Prix Goncourt.

In HhhH is hij bewust op zoek gegaan naar de grenzen van de roman. Zo op het eerste gezicht koop je in de winkel een roman.  Zeker als je op de kaft leest dat het boek de Prix Goncourt du premier roman 2010 heeft gewonnen. Maar tijdens het lezen kom je er al snel achter dat het eerder een geschiedenisboek is. Binet beschrijft de aanleiding en uitvoering van de moordaanslag op Heydrich. Maar daarnaast krijgen we zoveel meer. Het is namelijk ook een verslag van Binets speurtocht naar de feiten; een beknopte biografie van Heydrich; een korte geschiedenis van WW2 tot 1942 en een intiem inkijkje in het schrijfproces met de twijfels van de schrijver. Zelfs de commentaren van zijn vriendinnen hebben hun plekje gevonden.

Volgens Van Dale is een roman een in prozastijl geschreven verhaal van betrekkelijke grote omvang, waarin lotgevallen en meestal ook karakter, respectievelijk karakterontwikkeling van een of meer personen beschreven worden, vaak in verband met bepaalde milieus.
En een verhaal is vervolgens een mondelinge voordracht van al dan niet verzonnen gebeurtenissen met het doel het publiek te verstrooien. 

De Wikepedia (die zich in autoriteit al dicht bij de Van Dale heeft genesteld) schrijft: Met de term roman wordt een grote verscheidenheid aan vooral prozateksten aangeduid die overwegend van fictionele aard zijn en in omvang doorgaans het korte verhaal en de novelle overtreffen. Er bestaat geen duidelijke consensus over de minimumlengte van een roman. Soms wordt 40.000 woorden als het minimum beschouwd.

Voor mij ligt de essentie van de roman bij het fictieve element. Het mag dus niet waar gebeurd zijn. Dit kan echter ook voor een gedeelte van het verhaal gelden. In een historische roman kan een fictief personage als beschouwer  tussen de  historische feiten worden geplaatst. De subjectieve interpretatie van werkelijke feiten kan nooit in een roman resulteren.  Dat is namelijk inherent aan het schrijverschap,  een auteur kan niet anders dan zijn persoonlijke visie geven.  Een biografie kan ook veel karakterontwikkeling bevatten maar is daarmee toch nog geen roman.

Binet  is de ene keer van mening dat hij een verhaal schrijft. Maar hij heeft het ook over een roman. En ruim over de helft van het boek beseft hij dat het een infra-roman is: een geschiedenis vertelt als een roman met alle eigenschappen en technieken van de roman – op één na: fictie.  Dat gegeven legt hem beperkingen op. Hij beklaagt zich erover dat bij een roman andere keuzes mogelijk zijn. Dat hij dan andere personages kan introduceren en zeker niet 3 verschillende personen dezelfde achternaam Moravec zal geven. (Ik stoot me steeds weer tegen de muur van de geschiedenis, begroeid met de nooit stokkende, altijd hoger en dichter woekerende, ontmoedigende klimop van de causaliteit. (191)  Maar een groot voordeel van de infra-roman is de onbegrensde vrijheid om feitelijke zijstappen,  die niets aan het verhaal toevoegen,  te rechtvaardigen.

De betrouwbaarheid van de historische feiten is dus cruciaal voor Binet. Hij probeert met alle geweld fictie te vermijden. Het weerhoudt hem er niet van om in een volkomen ontspannen stijl er lekker op los te keuvelen. Een groot genoegen om op deze manier nogmaals met een schone blik naar het nazisme en WW2 te kijken. Hij speelt het klaar om een drievoudige biografe te schrijven en er ook nog een persoonlijk literair tintje aan toe te voegen. Door de beperkingen van de geschiedenis wordt zijn geloofwaardigheid alleen maar vergroot.

HhhH is dus een persoonlijk verslag van de werkelijke gebeurde operatie Anthropoid.  Dat is de codenaam die de naar Londen verbannen regering van Tsjecho-Slowakije geeft aan de moordaanslag op Reinhardt Heydrich, de protector van het door Duitsland bezette Tsjecho-Slowakije

Na een inleiding over hoe Binet met zijn onderwerp in aanraking kwam volgen we netjes in chronologische volgorde de levens van Heydrich en de 2 aanslagplegers Jan Kubis en Joseph Gabcik. Heydrich promoveert als de wonderboy van het Nazisme tot de baas van Tsjechië. Kubis en Gabcik ontvluchten na de bezetting hun vaderland naar Polen en komen via Frankrijk in Engeland terecht. Om de naoorlogse belangen van Tsjechië en Slowakije te waarborgen wordt er door de regering in ballingschap een Tsjech en een Slowaak als parachutist gedropt bij Praag om als ultieme verzetsdaad Heydrich te vermoorden.  Ze worden zonder aanvalsplan aan hun lot overgelaten. Na een paar maanden voorbereiding wachten ze op 27 mei 1942 Heydrich op als hij hoogmoedig in zijn open Mercedes zonder escorte naar zijn werk rijdt. Als de stengun van Kubis weigert kan Gabcik als backup nog net snel zijn bom  gooien. Hij raakt de auto slechts gedeeltelijk en Heydrich wordt niet levensgevaarlijk gewond en afgevoerd naar het ziekenhuis. Hij lijkt te herstellen tot er wondinfectie optreedt en hij alsnog sterft.  Kubis en Gabcik kunnen ontkomen en zich  lange tijd schuilhouden bij het verzet.  Toch worden ze door een samenloop van toevalligheden opgespoord. Ze verzetten zich gewelddadig en plegen met hun laatste kogels zelfmoord.

 

De ongebruikelijke titel HhhH  is een natuurlijk de perfecte internetzoekterm die slechts één resultaat oplevert. (net als VSV van Leon de Winter). De afkorting staat voor Himmlers hersenen heten Heydrich. (De originele Franse titel is HHhH,  Himmler’s Hirn heisst Heydrich.)  Binet vertelt zijn relaas in in de tegenwoordige tijd. Zijn aanpak is fragmentarisch en verdeeld over 257 korte hoofdstukken in 247 pagina’s (van 340 woorden geeft totaal 117.000 woorden. ) Het zijn  op zichzelf staande hoofdstukken die dus gemiddeld de paginalengte niet overstijgen. Binet lijkt daarmee op de analoge schrijver van vroeger die zijn verzamelde aantekeningkaartjes netjes in chronologische volgorde heeft gezet. Deze korte verhalen techniek belemmert echter het doorlezen. Het doorgaande betoog ontbreekt en de lezer moet iedere pagina geconcentreerd blijven en weer opnieuw beginnen.

Binet leest tijdens het schijven twee boeken die ik ook heb gelezen. Het teleurstellende De welwillenden (Les Bienveillantes 2006) van Jonathan Littell (1967) en het majestueuze Europe Central (2005) van William T. Vollmann (1959). Binet vindt de Welwillenden ook tegenvallen. Hij maakt Littell het verwijt vooringenomen te zijn. Dat hij met een hedendaagse bril naar het Nazisme kijkt. (De Welwillenden, dat is gewoon Houellebecq bij de nazi’s. (256)) Het geeft iets weer van zijn intentie voor het schrijven van HhhH. Hij is het wel met Littell eens over de problemen van de Endlösing. Hoe pak je het aan om grote groepen mensen te doden? Neerschieten door soldaten gaat bij die grote hoeveelheden demoraliserend werken. Het moet dus op een andere en minder opvallende manier gebeuren. Wat de uitvinding van de concentratiekampen tot gevolg had.

De grootste les die ik van Binet heb geleerd is het risico dat de onderdakgevers lopen. Zeker als de tegenstander zo bureaucratisch is ingesteld als de Duitsers. Ter vergelding van de aanslag zijn letterlijk duizenden mensen terechtgesteld.    Van ieder betrokkene werd simpelweg de gehele familie en vriendenkring gedeporteerd en gedood. En als er geen duidelijke link werd gevonden nam men gewoon het initiatief om een aanleiding te creëren. Niemand zal achteraf kunnen achterhalen of de terechtgestelden schuldig of onschuldig zijn.

Niet veel ontknopingszinnen:

Toch heeft Hitler verklaard: “Het begin van een oorlog lijkt altijd op het openen van een deur naar een volkomen duistere kamer. Je weet nooit wat zich daar verbergt. “    130

Versteend voel ik me ook, door het lezen van Central Europe van William T. Vollmann, dat net in het Frans is verschenen. Koortsachtig lees ik eindelijk het boek dit ik graag had willen schrijven en ik vraag me af bij het lezen van het eerste hoofdstuk, dat maar duurt en duurt, hoe lang hij dit vol zal houden, die stijl, die toon, dat onderkoelde, ongelooflijk.  272

 

Reinhard Tristan Eugen Heydrich (1904-1942) is het prototype van de perfecte nazi: lang, blond, wreed, volstrekt gehoorzaam en van een dodelijke efficiëntie. Zijn bijnamen zijn: de slager, het blonde beest of de beul van Praag. Hitler noemde hem de man met het ijzeren hart. Naast zijn leiderschap van de SD (=Sicherheids Dienst = Veiligheidsdienst) en de Gestapo was hij ook aangesteld als protector van Tsjechië. Een genie in het aanleggen van systeemkaarten en de informatievergaring. Hij koppelde zijn bureaucratische competentie aan een arrogante hysterie.  Deze combinatie van idealisme en opportunisme is karakteristiek voor veel hoge nazi’s. Hij is de bedenker van de Endlösung en zou ook in staat zijn om het organisatorisch uit te voeren. Hoewel ondergeschikt aan Himmler werd hij getipt als Hitlers opvolger.

Het boek en het portret van Heydrich geven me de behoefte aan een opfriscursus van de nazi tronies. In Heydrich’s uiterlijk lijkt zijn gemeenheid af te lezen. Toch is het eerder toeval en hineininterpretieren dan fysiologie. Je kent ze nu gewoon te goed. Als je het uniform wegdenkt zou het net zo goed een rijtje lijsttrekkers voor de tweede kamer verkiezingen kunnen zijn.

Heinrich Luitpold Himmler (1900-1945) 
Leider van de SS (=Schutz Staffel = persoonlijke beschermingsechelon van de Führer),  beheerder van de concentratiekampen. Hoofdverantwoordelijke voor de Holocaust.

Hermann Wilhelm Göring (1893-1946)
Opperbevelhebber van de Luftwaffe en Rijksmaarschalk van het leger. Hitler wees hem in 1941 aan als opvolger en plaatsvervanger.

Otto Adolf Eichmann (1906-1962)
Secretaris van de Wannseeconferentie en verantwoordelijk voor de tijdschema’s en logistiek van de transporten van miljoenen Joden naar de concentratie- en vernietigingskampen.

Paul Joseph Goebbels (1897-1945 )
Vanaf 1933 minister van Volksvoorlichting en Propaganda. Hij kreeg als zodanig steeds meer macht en beheerste ten slotte alle media en werd een van Hitlers naaste medewerkers.

Rudolf Walter Richard Hess (1894-1987)
Hitler benoemde Hess tot zijn plaatsvervanger (Stellvertreter) als partijleider. Vloog op 10 mei 1941 naar Glasgow met een vaag vredesvoorstel .

Martin Bormann (1900-1945)
Hoofd van de partijkanselarij en privésecretaris van Adolf Hitler. Hij kreeg het vertrouwen van Hitler en verwierf enorm veel macht doordat hij de controle had over de toegang tot de Führer .

Advertisements

From → literatuur

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: