Skip to content

Philip Roth – The Human Stain

04/11/2012

Philip Roth (1933) werd in 1969 beroemd met zijn seksueel expliciete roman Portnoy’s Complaint. Ik kocht het boek in 1974 bij de ECI, heb het meteen gelezen en weet er nu niets meer van. Het was een van mijn vele opstapjes naar de grote literatuur. Er staan geen literaire kritieken in de krant van je ouders en je koopt dus de bekende namen of de boeken die wel spannend klinken. (Jan Wolkers, Ivanhoe van Walter Scott, Stranger in a strange land van Robert Heinlein, Amerika van Kafka, de Neus van Gogol, Exodus van Leon Uris). Pas met De jaren des onderscheids van Sartre, Aldous Huxley en D.H. Lawrence vind ik de weg naar Proust, Celine en Dostojevski en het hooggebergte van de literatuur.

Portnoys Complaint is nauw verbonden met de hippietijd. Ik heb daarna van Roth alleen nog maar het hele dunne De Borst gelezen en het erbij gelaten. Mijn voorkeur ging uit naar de andere grote Joods Amerikaanse schrijvers: Norman Mailer, Saul Bellow (Herzog) en Joseph Heller (Something Happened). Op den duur kreeg ik genoeg van die klagende ouder wordende middenstanders die aan welvaartsziekten lijden. Het is een Weltschmerz waar ik niet zo’n behoefte aan heb en die juist door hen gepatenteerd leek te zijn. 

Pas toen ik in 2011 mijn decenniumlijstjes van de 21ste eeuw verzamelde kwam Philip Roth weer bovendrijven. Hij heeft letterlijk de langste adem want de andere 3 schrijvers zijn ondertussen overleden. The Human Stain kwam als laatste deel van zijn American Trilogy uit in 2000 en haalde zodoende nog net de lijstjes. Op mijn meest inspirerende lijst uit de Groene Amsterdammer komt Roth zelfs 2 x voor. Dankzij de aanhangende winkels van Amazon.co.uk kan ik na 11 jaar voor weinig geld een tweedehands gebonden exemplaar kopen dat er best nog netjes uitziet. Het boek rijpt een jaartje in mijn kast en na 4 Nederlandtalige boeken (VSV, Natuurlijke verwantschap, HhhH en La Regenta) krijg ik weer zin om Engels te lezen. Ik weet dan nog niet dat ook de Nederlandse vertaling De menselijke smet ook in mijn kast staat. Het is vermoedelijk via een rommelmarkt binnengesmokkeld en aan mijn aandacht ontsnapt.

The Human Stain wordt echter een zware bevalling. Meteen vanaf het begin roept de betonnen tekst me tot de orde. Dit is geen pageturner maar noeste arbeid. Alsof ik een monoliet ontleed lees ik langzaam de samengestelde zinnen van de eerste pagina’s. Alleen met volledige concentratie kan ik de ingedikte Engelse tekst begrijpen. Het lijkt op toelatingsexamen tot doorlezen.  Heeft Roth bewust een drempel opgeworpen om de onervaren lezers te weren? Hoe is het mogelijk dat zo’n zware tekst toch een bestseller wordt? Ik weet uit ervaring dat vooral bij Engelse boeken alle begin moeilijk is. Het is een zoeken naar de juiste leesmodus waarin je je de stijl en het woordgebruik van de schrijver eigen maakt. Mijn mooiste boeken zijn in eerste instantie een probleemgeval geweest. (On Beauty van Zadie Smith, The Emperors Children van Claire Messud). Stoppen en wachten tot later is geen optie  want de omstandigheden zijn nu optimaal en de tijd dringt. Had ik de Nederlandse vertaling gepakt als ik er toen van had geweten?
Na een tiental pagina’s doorbijten wordt het Engels toegankelijk en begrijpbaar maar het wordt nooit een pleziervaart. Ik kan het blok beton stukje bij beetje tergend langzaam naar het einde trekken. Regelmatig raadpleeg ik the free dictionary op mijn smartphone. Al snel zijn alle scènes die ik me van de gelijknamige film van Robert Benton herinner de revue gepasseerd en raak ik nieuwsgierig naar wat er nog gaat komen. Dat zijn voornamelijk flashbacks die de vliegende start verduidelijken.  De verteller verplaatst zich als een spook door zijn verhaal. Hij is tegelijk waarnemer en acteur. Als een trekharmonica wordt de tijd opgerekt en ingekrompen. Vanuit vogelvlucht zoomt hij onverwacht in op de kenmerkende details van zijn romanlandschap. Veel facetten van de Amerikaanse samenleving komen aan de orde: Vietnam, Clinton/Lewinsky, racisme, klassenverschillen, analfabetisme, kinderverkrachting, boksen. Het zijn de wonden van beschadigde mensen die probleemvolle levens lijden. Ze zijn net zo besmet als de tamme kraai die bij vrijlating vanwege zijn 
Human Stain niet door zijn vrije soortgenoten wordt geaccepteerd.

Het verhaal speelt in 1998 tegen de achtergrond van de Clinton/Lewinski affaire en wordt verteld door Nathan Zuckerman. Hij is een 65-jarige schrijver die zich na een kankeroperatie heeft teruggetrokken uit de maatschappij. Coleman Silk overvalt hem letterlijk met het verzoek om het verhaal van zijn leven te schrijven. Silk is de 70 gepasseerd en hoogleraar klassieke talen op een universiteit in New England. Tijdens een les beledigt hij ongemerkt 2 absente studenten met de benaming Spook. Hij bedoelt de eerste betekenis van het woord als onzichtbaar persoon. Maar hij wordt beschuldigd voor de tweede betekenis die een scheldnaam voor Afro-Amerikanen is. Hij had de afwezigen nog nooit gezien en wist niet dat ze zwart waren. Als voormalig decaan heeft hij vroeger schoon schip gemaakt op de universiteit en nu zetten zijn collega’s hem dat betaald. Niemand kiest zijn zijde en hij neemt ontslag. Zijn vrouw kan de schande niet verdragen en sterft korte tijd later aan een beroerte. Coleman is van mening dat ze vermoord is. Volkomen onverwacht knoopt hij een liefdesrelatie aan met de 33- jarige Faunia Farley die schoonmaakster op de universiteit is. Zij is een uitgesproken en anti-autoritaire persoonlijkheid. Een door het leven beschadigde persoon die werd verkracht door haar stiefvader en mishandeld door haar ex-echtgenoot Les. Zij probeert afstand te bewaren tot de maatschappij door analfabetisme voor te wenden. Haar ex-man is een Vietnam veteraan die na 25 jaar nog kwaad is op de onwetendheid van de samenleving. Heel aangrijpend wordt zijn therapeutisch diner in een Chinees restaurant en het bezoek aan de memory-wall van de Vietnamherdenking beschreven. Les stalkt zijn ex-vrouw en neemt tenslotte wraak. Hij veroorzaakt een bijna auto-ongeluk waarbij Coleman en Faunia van de weg raken en omkomen.
Nathan Zuckerman begint daarna met zijn levensverhaal van Coleman Silk en ontdekt de ironische kant van de zaak. Silk is zelf ook een zwarte Amerikaan. Hij heeft toen hij het ouderlijk huis verliet zijn afkomst verloochend om als blanke een individueel bestaan op te kunnen bouwen. Als zwarte Amerikaan zou hij altijd tot een bevolkingsgroep horen en nooit als mens op zich worden beoordeeld. Hij neemt afscheid van zijn moeder en zegt tegen zijn vrouw en kinderen dat zijn ouders zijn overleden en er geen andere familie is. Veel later neemt zijn zuster toch contact met hem op en via haar verneemt Nathan de waarheid.

Roth heeft zichzelf een ambitieus doel gesteld. Hij wil als iedere serieuze Amerikaanse schrijver met zijn trilogie de ‘Great American Novel’ schrijven. Het eerste deel American Pastoral (1997) handelt over de  Vietnamoorlog en de protestgeneratie, het tweede I married a communist (1998) over het tijdperk-McCarthy en dit derde deel speelt tegen de achtergrond van het Clinton/Lewinsky schandaal. Zijn ambitie heeft hem parten gespeeld. Het is voor mij een beetje teveel van het goede geworden. De roman staat bol van betekenis en duiding. Maar het is zeker een imposante literaire prestatie. Anders dan bij McEwans Saturday heb ik nu wel de indruk dat er een gevoelsmens aan het woord is en niet alleen maar een rationele taalkunstenaar die zorgvuldig zijn puzzelstukjes legt.

Roth doet niet aan spanningsopbouw. In het begin van het boek weten we al dat Silk snel dood zal gaan. Het raamwerk wordt eerst neergezet en vervolgens worden het verleden en de details ingekleurd. Naast de levens van Coleman, Faunia, Les en de verteller is de vijfde hoofdpersonage Delphine Roux. Zij is Française en een product van de elite met hun universiteiten. Zij vlucht vanonder de vleugels van haar overheersende moeder en wil in Amerika een eigen bestaan opbouwen. Silk heeft haar aangenomen en vervolgens op haar plaats gezet. Ze voelt rancune maar merkt ook dat Coleman de enige grote geest in de bekrompen universiteitswereld is. Nu hij is teruggetreden als decaan kan ze eindelijk wraak nemen en start de lastercampagne over het Spooksvoorval en zijn relatie met een kansarme weerloze schoonmaakster Faunia.

Vooral bij zo’n gedegen literaire prestatie is het goed om een paar voorbeeldzinnen bij de hand te hebben. Uit hun context geplaatst lijken ze nog weerbarstiger dan ingebed in het verhaal.

But to be no longer circumscribed and defined by his father was like finding that all the clocks wherever he looked had stopped, and all the watches, and that there was no way of knowing what time it was.        107

He discovered that he was a Negro as well. Overnight the raw I was part of a we with all of the we’s overbearing solidity, and he didn’t want to do with it or with the next oppressive we that came along either.   You finally leave home, the Ur of we, and you find another we?   108

….girls who put the streets of Greenwich Village and the crisscrossing walkways of Washington Square to their proper use.   110

At some point midway through the afternoon, she seemed to Coleman to step up to the very edge of the big change: the point of turning, as the elderly do, into a tiny, misshapen being.       140 (over zijn moeder die oud wordt)

She was talkig to everybody. She’s part of that dopey culture. Yap, yap, yap. Part of this generation that is proud of its shallowness.        147

In 2003 is de Human Stain verfilmd door Robert Benton. Een typische actorsdirector (Kramer vs Kramer) die een sterrencast bij elkaar bracht: Nicole Kidman (Faunia), Anthony Hopkins (Coleman), Gary Sinise (Nathan)  en Ed Harris (Les). Ik heb de dvd in 2009 gekocht vanwege Kidman en Benton. De recensies waren heel karig. David Thomson was in zijn Kidman biografie niet te spreken over de casting, Allmovie gaf toen slechts 2 sterretjes en  rottentomatoes geeft nu maar 43 %. De voornaamste kritiek is dat de film de genuanceerdheid van het boek niet kan benaderen. Voor mij is dit onterechte kritiek. Je mag de film niet met het boek vergelijken. Het is onmogelijk om de personages te casten op een manier die voor iedereen bevredigend is. Boek en film zijn 2 verschillende media die zelfstandig moeten worden beoordeeld. Als ik nu na 3 jaar nogmaals Allmovie raadpleeg word ik verrast door de 3,5 sterretjes. Is de film aan een opmars bezig? Is herinnering aan het boek nu vergeten en wordt de film meer op zichzelf beoordeeld?

Ik heb dus eerst de film gezien, vervolgens het boek gelezen en tot slot nog een keer de film bekeken. Alles heeft zijn voor- en nadelen. De film kan het beste voor het boek worden bekeken. Je ergert je dan niet aan de ontbrekende literaire lagen en aan het verschil tussen je inbeelding en de gecaste personages.

Maar ook het boek kan beter als eerste gelezen worden. Vanaf het begin zie ik nu bij Coleman en Faunia steeds Hopkins en Kidman voor mijn geestesoog. De acteurs hebben een beperkende  invloed op mijn beleving van de karakters uit boek. Ze zijn zo opdringerig dat ik me zelfs niet kan voorstellen hoe de romanpersonages er volgens mij uitzien.

Als boekverfilming is de film zeker geslaagd. Het is heel knap hoe netjes de scenarist Nicholas Meyer zich aan het verhaal houdt en het puzzeltje oplost. Maar als speelfilm is hij zeker niet perfect. Er valt in de 2 uur heel wat verhaal uit te leggen en dat kan in een film alleen maar in de dialogen. Dus Coleman en Faunia praten veel meer met elkaar dan ze in het werkelijke leven zouden doen. Maar voor mij persoonlijk is een film al geslaagd als ik Nicole Kidman in haar prime kan aanschouwen. Ze staat natuurlijk niet voor niets in mijn rijtje van 10 filmvrouwen.

Zie ook:

10 filmvrouwen : https://erikgveld.wordpress.com/2012/03/01/10-filmvrouwen/

Saturday: https://erikgveld.wordpress.com/2012/01/06/ian-mcewan-saturday/

decenniumlijstjes: https://erikgveld.wordpress.com/2011/12/11/decenniumlijstjes-w-g-sebald-leni-riefenstahl/

 

Advertenties

From → film, literatuur

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: