Skip to content

Erwin Mortier – Godenslaap – WW1

24/11/2012

Er zijn verschillende aanleidingen om een boek uit de kast te pakken. De meest voorkomende is dat de auteur met een volgend werk of heruitgave in de krant wordt besproken. Een tweede aanleiding is een aankomende vakantie. Het voelt altijd heel natuurlijk om in de sfeer van het vakantieland te gaan lezen. Thuis als voorpret en al helemaal tijdens het verblijf. Ik kan me slecht voorstellen dat ik in Toscane Oorlog en Vrede ga lezen. De zonovergoten heuvels doen afbreuk aan het winterse oorlogslandschap en omgekeerd.

Een herfstvakantie in de Ardennen is dus aanleiding om mijn kleine aantal ongelezen Belgische schrijvers te inventariseren. Al snel kom ik uit bij Godenslaap van Erwin Mortier.  Dankzij het winnen van de AKO literatuurprijs 2009 kreeg het boek bekendheid. Het WW1 thema en het verdriet van België spreekt mij aan en mijn dochter geeft me in 2010 de prachtig door de Bezige Bij gebonden uitgave als verjaarscadeau. Vlak erna een keer geprobeerd maar toen niet in de sfeer kunnen komen. Nu lukt het gelukkig beter. Misschien vanwege de herfst en de vakantie. Maar ook speelt het nu of nooit principe. Als het lezen nu niet lukt waarom zou het dan later wel lukken?

Meteen vanaf de eerste regel wordt me duidelijk dat er sprake is van een natuurtalent. Mortier schrijft zo virtuoos dat je alle moed verliest om zelf ooit nog eens aan een roman te beginnen.  Hier is een taalkunstenaar aan het woord die zijn oog voor detail koppelt aan een groot gevoel voor humor. Het lezen is een avontuur en een feest. Ben wel benieuwd of dit ook voor zijn schrijfproces geldt. Het is Mortier gelukt om de bepalende eigenschappen van mijn favoriete schrijvers te combineren tot een eigen stijl. Hij schrijft Belgisch als De helaasheid der dingen van Dmitri Verhulst, absurd als Mirceau Cartarescu, gevoelig en oplettend als Marcel Proust en beeldend als Bruno Schulz. Een wonder hoe zoveel schoons je zomaar in je argeloze  schoot wordt geworpen.

Mortier vertelt weinig met veel middelen. We stappen direct in de geest van de hoogbejaarde Helena Demont. Ze is een schrijfster die het bed moet houden en wordt verzorgd door de Marokkaanse Rachida. Na een paar pagina’s vol gedachtenflarden begint met haar levensverhaal de chronologie. Als snel verdwijnt het onwennige gevoel dat het vrouwelijk hoofdpersonage door een man is gecreëerd.  Helena wordt zo werkelijk dat je Mortier zelf ook als vrouw gaat beschouwen. Het vrouwelijke element beperkt zich niet tot Helena en Rachida. Mortier beschrijft ook nog Marianne, de moeder van Helena, en Emilie de huishoudster in het ouderlijk huis. Vooral de moeder/ dochter relatie is prachtig. De twee vrouwen concurreren met en leren van elkaar op een manier van ons-kent-ons. De realistische ervaren moeder tegenover de idealistisch dromerige dochter. De moeder kan met een blik haar commando’s geven en heeft daarnaast een groot assortiment aan typerende uitspraken. Het huishouden is hun domein waar de mannen bijna te gast zijn. De familie behoort tot een afgeschermde aristocratie en de huishoudster Emilie brengt de buitenwereld van geld en sex binnen. Alle vrouwen staan hun mannetje en zijn goed gebekt. Ze hebben hun antwoord al paraat lang voor de mannen aan een vraag toekomen. Mortier moet vast tussen veel zussen zijn opgegroeid.

Al het andere komt bijna op een tweede plan. De roman is gevlochten om de levens van deze vrouwen. Slechts 2 mannen mogen een beetje meespelen. De oudere broer Edgar die zijn zusje onder zijn hoede neemt, als soldaat de oorlog in gaat en later ongrijpbaar voor haar wordt vanwege zijn snel wisselende homofiele relaties. De Engelse oorlogsfotograaf Matthew Herbert is iets prominenter aanwezig en Helena wordt verliefd op hem. Ze maken autotochtjes door het oorlogsgebied en ontdekken hun relatie in zeer grappige dialogen. Later en buiten het bereik van dit boek trouwt zij met hem en krijgt een dochter. Die 5de vrouw komt wel voor in het boek maar wordt niet uitgewerkt. Het was mooi geweest als Mortier de relatie van Helena tot haar moeder had gespiegeld aan haar eigen moederrol.

Voor mij zijn deze 6 personen  interessanter dan de eerste wereldoorlog.  Die Groote Oorlog zorgt meer voor het decor dan voor de handeling. Slechts een paar keer ervaart de Helena de gruwelijkheden van de oorlog. Ze kan ze weer raak verbeelden met bijvoorbeeld het kerkhof van de ledematen. Bij de verminkten is het leed nog beter zichtbaar dan bij de gevallenen. Of het meisje dat stiekem opgemaakt met de make-up van haar moeder in het veld buiten het dorp dodelijk wordt getroffen door een projectiel. En de troosteloze beelden van de regen en de aarde waarin de soldaten op een doorploeteren naar een onduidelijk oorlogsdoel.

Erwin Mortier (1965)  is een Vlaamse schrijver. Hij studeerde kunstgeschiedenis in Gent en behaalde het diploma psychiatrisch verpleegkundige. Van 1991 tot 1999 schrijft hij een geschiedenis van de psychiatrie. Daarna wordt hij fulltime schrijver en Godenslaap is zijn 5de roman. Een hoofdthema van zijn schrijven is aandacht voor de taal en de herinnering die erin vervat ligt. Mortier woont samen met radio- en televisiemaker Lieven van Hauten. Pas als ik een foto van het stel zien kom ik erachter dat Lieven een mannennaam is en Erwin dus homofiel is. Is dat de reden dat Mortier zo waarachtig in een vrouwspersoon kan kruipen? Natuurlijk niet de enige reden (Geerten Meijsing deed het ook) maar het zal niet geschaad hebben.

Godenslaap wordt zijn magnum opus genoemd. Wat betreft omvang valt het wel mee,  406 kleine pagina’s van 288 woorden geeft in totaal 117.000 woorden. En als je op 47 jarige leeftijd al een magnum opus schrijft is het de kus des doods voor je verdere oeuvre   Ook het thema van de roman is niet groots. Het zijn de jeugdherinneringen waarin de 6 hoofdpersonen op een aangename manier langs mekaar schuren. Maar wat betreft stijl en beeldend vermogen is het boek zeker groots. Zelden ben ik zo’n dichtheid aan ontknopingszinnen tegen gekomen.

Ik denk trouwens niet vaak meer aan de dood. Hij denkt al vaak genoeg aan mij.      9

God was de dam die de mensen opgeworpen hadden om de fatale ontmoeting met de bodemloosheid van hun eigen verlangen te voorkomen.        20

Wie schrijft is achterbaks.  Je eist een ruimte op naast de tijd. Waar je je in je eentje kunt zitten verkneukelen.     30

…., waar de locomotief wolken stoom en gesis uit zijn gewrichten spuwt.        35

Zij begreep al evenmin dat een verhaal naarmate het zich ontvouwde naar zijn eigen soortelijk gewicht streeft. Het intspint zich en laat in maar zeer geringe mate over zijn lot beslissen door wie het uitspreekt of neerschrijft.  etc etc.   48

……. waarnaast mijn moeder in haar nog grotendeels negentiende-eeuwse opmaak bijna een geharnaste leek, een gestrande pantserkruiser, even formidabel als onmachtig.        58

Ze heeft haar kamer helemaal boven in huis, in de nok van het dak, meer een ingebouwde kast met kapsones dan een echt vertrek.     61

enig ondergoed van epische proporties…….  63

waar mijn moeder, ondersteund door geologische formaties van kussens, in de chaise longue lag….     79

Ze bejegende de nonnen met het respectvolle onbegrip dat ze voor geneesheren reserveerde, wier kennis ze op prijs stelde, maar zonder de wil erin te delen. De finesses van het sacrale leek ze even onappetijtelijk te vinden als een blik in een geopende buikwand, waarin een ontstoken appendix klopt.        84

…., en hoe dat licht in de diepte van die lade, in een van de doosjes, waarvan de deksel wat verschoven is, een halssnoer dat daar sluimert laat schitteren met de verraderlijke pracht van een gifslang.       92

….. wanneer ik door de lens van de telescoop naar de bloedvaten van de oorlog staarde,    127

Onze families hielden zich min of meer op binnen de onzichtbare, door de geschiedenis, die welluidende verantwoording van het toeval, tientallen keren hertekende grenzen van het oude Graafschap Vlaanderen, waar Latijn en Germaans zich promiscue met elkaar vermengden.        138

…… de gebeurtenissen nadien fungeerden als het zuur dat het tafereel van ons vertrek diep in de etsplaten van mijn memorie heeft uitgebeten.         151

Echte verveling heeft namelijk iets verzadigds, een karmozijnen donkerte, een volle leegte. Ze is het kleine dal van de schaduw des dood in onze borst, waar we doorheen moeten waden om tot wederopstanding te komen.        152

… die zich al bij leven een grafkapel had laten maken waarin de opstapeling van cherubijnen en ander gepluimte het vermoeden staafde dat hij ook in het hiernamaals een zeker aanzien verwachtte……  195

….   in tegenstelling tot de goedgebekte jongemannen bij wie elke ervaring als het ware eerst door het woord heen moest….   306

Ik voelde me vernederd door het rücksichtlose pragmatisme van het leven, dat ons in onze jeugd op handen draagt, maar ons op een dag als een stuk speelgoed waar de glans vanaf is laat vallen.         327

Beddengoed, lodderig als klodders room, droop over de randen van de grote rieten manden.     331

…. en voor de zoveelste keer die oorlog verwonderde ik me erover hoe snel we, na slechts enkele uren voordien voor de vleugels van het noodlot te hebben geschuild, de alledaagsheid als een taai kleed over de kraters en de doden wierpen…….   354

… en de brandende lucifer als een onrustige nachtvlinder wakkerend in de lampion van zijn vingers tussen hen in hield…..   355

Elke minuut dat we samen waren had ik zijn ziel in mijn handen gewogen, zijn dichtheid beproefd, zijn lichtheid willen bespeuren, zijn donkerte, en hoe weinig ik ook van hem wist, zijn soortelijk gewicht beviel me.           359

Toen ik nog jong was bezag ik woorden als compacte, stabiele eenheden, intrigerende gesteenten die ik verzamelde om niet met lege handen tegenover de wereld te staan. Ik wierp er golfbrekers mee op tegen het springtij van licht en kleur, van geur en geluid, dat soms overweldigend op me af kon komen – de wereld in zijn brute heerlijkheid, zijn adembenemende zichzelf-zijn, die me zou overweldigen en inlijven in het tumult van zijn onophoudelijke verwondering. Ik was met andere woorden bang dat ik zou sterven van genot.    384

…… we zwegen als urnen ……      391

The Great War of op zijn Belgisch  De Groote Oorlog wordt wel gezien als onderdeel van een nog grotere oorlog die van 1870 tot 1945 duurde. Frankrijk voelt zich in 1870 ingesloten als een Hohenzoller op de troon van Spanje dreigde te komen en verklaart de oorlog aan Pruisen.  Onverwacht kiest Beieren de kant van Pruisen. Binnen de kortste keren staan de Duitsers voor Parijs en roept Bismarck in de Spiegelzaal van Versailles het Duitse keizerrijk uit. In 1871 geeft Frankrijk zich over en betaalt een oorlogsschatting die het dubbele is van haar jaarbegroting.

Een soortgelijke Balance of Power was de oorzaak van de Eerste Wereldoorlog. De kroonprins van Oostenrijk wordt vermoord in Servië. Oostenrijk valt aan en Rusland komt Servië te hulp. Duitsland is bondgenoot van Oostenrijk en doet een voorzorgsaanval op Frankrijk, de bondgenoot van Rusland.  Wat een korte reinigende oorlog zou worden werd een lange vuile loopgravenoorlog. De frontlijn tussen Zwitserland en de Noordzee bleef jaren lang op dezelfde plaats.  De soldaten hadden zelf amper door voor welke volgende heuvel ze hun leven moesten wagen. En iedere aanval werd gevolgd door een contra-aanval van de vijand. Zo werd de terreinwinst de volgende dag weer verloren en waren de gevallenen de enige verandering. De Fransen krijgen echter hulp van de Engelsen en de Amerikanen en winnen op capaciteit. Nu moeten de Duitsers een oorlogsschatting betalen die de aanleiding wordt voor WW2.

Barbara Tuchman (1912-1989) heeft de inleiding van WW1 mooi beschreven in The Proud Tower (1966) en het begin van de oorlogshandeling in Guns of Augustus (1962).
In 1929 beschreef Erich Maria Remarque (1898-1970) in Im Westen nichts Neues de Duitse zijde van de oorlog.  Het boek werd  zo’n succes dat Hollywood het al in 1930 verfilmde met een budget van $1.500.000,-.

Ik grijp de kans om mijn WW1 films nogmaals te ontknopen. Lawrence of Arabia is natuurlijk de bekendste maar valt af omdat de oorlogshandeling buiten Mortiers kader valt. In België geen lege zinderende woestijnen maar prikkeldraad, loopgraven en modder.

__________________________________________________________________________________________

All quiet on the western front – Lewis Milestone – 1930 – USA
De eerste anti-oorlogfilm waarin de jongens op school al aanmelden en vervolgens de een na de ander sterven. De weinigen die het overleven zijn zo vervormd door de oorlog dat ze tijdens een verlof thuis niet meer aarden en graag terugkeren naar hun kameraden. Milestone vindt de tracking shot uit door  zijn camera op een karretje te zetten en met de aanval mee te rijden. De laatste scene van de film die slechts een minuut duurt was me het beste bijgebleven. De langstlevende soldaat Paul (Lew Ayres) reikt vanuit zijn loopgraaf naar een vlinder en wordt door een sluipschutter doodgeschoten. Opnieuw opmerkelijk hoe snel de filmprincipes door het klassieke Hollywood zijn uitontwikkeld. Het wonder is nu pas in het digitale tijdperk vanwege de remastering in volle glorie te aanschouwen.

Paths of Glory – Stanley Kubrick – 1957 – USA
Geeft eenzelfde beeld maar nu aan de Franse kant. Ook hier komt de opdracht voor een onzinnige aanval. De soldaten kunnen vanwege het spervuur amper uit hun loopgraaf komen. De generaal beveelt vervolgens op eigen troepen te schieten. Alleen hun lijken zou afdoende bewijs zijn dat het uitgevoerde bevel is opgevolgd. De soldaten worden aangeklaagd voor lafheid en 3 worden  als voorbeeld terechtgesteld. Hun bevelvoerend officier is in het burgerleven advocaat maar kan in de krijgsraad geen speld tussen de rechtsgang krijgen.  Hij wordt gespeeld door Kirk Douglas die tevens de film produceerde en Kubrick erbij heeft gehaald. Opnieuw een onvergetelijke laatste scene. Een Duits meisje (Susanne Christian) moet voor de Franse soldaten zingen. Na een begin van uitjouwen wordt het gemeenschappelijk leed erkent en zingt iedereen met tranen in de ogen mee. De film is tot laat in de 70-ger jaren in Frankrijk verboden.  Susanne Christian werd mevrouw Kubrick.

Maar de originele foto’s blijven natuurlijk de meeste indruk maken.

Advertisements

From → beeld, film, literatuur

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: