Skip to content

E.M. Forster – Overtocht naar India – 1924

20/01/2013

Een boek uit eigen kast leest fijner dan een dat is gekocht. De leeslast van de recente aankoop is niet aanwezig. De verplichting ten opzichte van de ingenomen ruimte in de kast neemt af. Toch betekent dit vreemd genoeg niet dat bibliotheekboeken het optimale genot zijn. Verzamelen en spelen met de collectie blijkt toch een essentieel onderdeel van mijn lezen.

Het is heerlijk om vanwege de aankomende Indiareis uit eigen bezit te kunnen lezen. En helemaal fijn als het boek ook nog mooi blijkt te zijn. In mijn ongegronde voorstelling was E.M. Forster formeel en stoffig bedaagd. Het tegendeel blijkt het geval. Ik ontmoet een eigentijdse geest die nauwkeurig waarneemt en intelligent concludeert. Als tijdgenoot van Aldous Huxley (1894-1963) is dat natuurlijk begrijpelijk. Punt contra Punt uit 1928 bleek bij herlezing in 2010 ook veel moderner dan verwacht. Onze eigen Louis Couperus (1863-1923) met zijn Indonesië romans komt tijdens het lezen ook boven drijven. Maar hij is toch net 20 jaar stijver, meer fin de siècle en oude wereld.

forster

Edward Morgan Forster (1879-1970) is bij het grote publiek misschien het meest bekend vanwege de speelfilms die naar zijn romans zijn gemaakt. Howards End (James Ivory 1992), A room with a view (James Ivory 1986) en Passage to India (David Lean 1984)  zijn de klassiekers van het kostuumdrama genre. Dat is ook de voornaamste aanleiding van de Sint om in  1987 het (ramsj)boek aan mijn vrouw te geven. Hij dacht natuurlijk dat een liefhebster van Jane Austin zich ook wel met Forster zal vermaken. Het is nog steeds niet uitgemaakt of dit zo is. Maar het fijne van klassieke boeken is dat ze niet verouderen. (En dat een paperback van Atheneum Polak zijn soepele ruglijm ook nog na 25 jaar behoudt.)

Forster schrijft superintelligent en met groot inzicht. Een soms weerbarstige tekst die inkrimpt, zich uitstrekt of sprongetjes maakt. Het komt tegelijkertijd modern en ouderwets over. Ik kan na één boek natuurlijk niet oordelen maar vermoed dat het veel eigen stijl bezit. Forster denkt mee met zijn personages en geeft ze ieder op hun eigen manier gelijk.

Het boek geeft een duidelijk beeld van de Britse koloniale bezetting. De onverstoorbare en praktische mentaliteit van de uitvoerende ambtenarij die hun ervaring als een vooroordeel aan de nieuwkomers uit Engeland overdraagt. Alle goede intenties van ‘een andere beschaving leren kennen’ worden snel verlaten. De mannen blijken nog langer de moed erin te houden dan de vrouwen.  Die zijn na een half jaar om en willen geen gelijkwaardige omgang met de inheemse bevolking. De Engelsen wonen apart in een anti-culture samenleving die alleen hun taak uitvoert. Iedere aandacht voor westerse en dus zeker Indiase kunst is ongepast.

Overtocht naar India

Het verhaal begint en eindigt met de Indiase arts Aziz. Hij is moslim en ontmoet de vriendelijke bejaarde mevrouw Moore in een moskee. Zij is op bezoek in India om de onknappe maar verstandige Adele Quested naar haar zoon te brengen. Adele wil met hem trouwen en het echte India leren kennen. De dames worden door Aziz meegenomen naar een bezichtiging van de Marabar grotten. Mevrouw Moore krijgt het er benauwd van de drukte en blijft achter op de picknickplaats.  Adele gaat alleen met Aziz en een bediende verder naar de volgende grot. Daar raakt ze opeens zoek en blijkt alleen naar huis gevlucht. Bij terugkomst wordt Aziz gearresteerd op grond van: op aanstootgevende wijze toenadering te hebben gezocht. De Britse onderwijzer Fielding kiest als enige Engelsman de zijde van zijn vriend Aziz en wordt uit de Engelse gemeenschap gestoten.
Adele is overspannen en knapt langzaam op. Mevrouw Moore wordt apathisch en ontoegankelijk. Ze gaat zo snel als mogelijk terug naar Engeland en sterft op de boot naar huis. Adele twijfelt over de oprechtheid van de rechtszaak en trekt onverwacht tijdens de ondervraging haar eerdere beschuldiging in. Ze zou gehallucineerd hebben en door de vragen van de aanklager komt ze weer tot bewustzijn. Aziz komt vrij maar heeft wel zijn lesje geleerd van eigenbelang en eist een schadevergoeding. Dit zou Adele ruïneren en Fielding praat op  Aziz in om vanwege de nagedachtenis van de goede mevrouw Moore van de schadevergoeding af te zien. Aziz geeft toe maar de vriendschap is verstoord. Fielding gaat terug naar Engeland en reist via Aden, Egypte en Venetië. Hij wordt bedwelmd door de schoonheid van Venetië die zo westers is dat de Indiërs hem nooit zullen begrijpen.
Twee jaar later keert Fielding terug naar India. Hij is getrouwd en Aziz concludeert onterecht dat het met Adele is. Hij voelt zich verraden omdat hij vanwege Fielding afzag van de schadevergoeding. Maar hij blijkt getrouwd te zijn met de dochter van mevrouw Moore. De vrienden maken het weer goed en discussiëren over het volgende probleem in hun relatie.

Het is een mooi verhaal over vriendschap en cultuurverschillen. De Engelse cultuur van enkelvoudige duidelijkheid, doelmatigheid, sport, werk en gezelligheid tegenover de Indiase cultuur van meervoudigheid, assimilatie en beleefde maar gespeelde onderdanigheid.

Bij het overschrijven van de ontknopingszinnen openbaart zich het gemis van de originele Engelse tekst. Bij een vertaling weet je toch niet precies wat de schrijver bedoelde en wilde. Is Forster zo’n eigenzinnig en origineel verteller of is het de vertaler?

…… maar hij (=Aziz) wist zelf pas op het laatste moment dat hij van gedachten was veranderd  en in feite was hij het niet die ze veranderd had, maar ze veranderden zichzelf.       58

……….   elk naar vermogen tot naastenliefde bewogen.    110

Ze verkeerde nu in die staat waarin het universum zowel in zijn verschrikking als in zijn nietigheid zichtbaar is – de schemer van het tweede gezicht die zoveel oudere mensen overvalt.        218

En het offer van het meisje werd terecht afgewezen, want al gaf ze vanuit haar hart, ze gaf haar hart er niet bij.       256

Iets vriendelijks, als van dwergen die elkaar de hand schudden, bezielde hen.       277

De missionaris keek haar guitig aan, om een leegte van zijn geest te verbergen.         278

Het gesprek kreupelde voort, van hot naar her. Ze deden hartelijk en vertrouwelijk, maar er klopte niets van.      293

Hoe was het toch mogelijk dat Engeland zo’n groot land met 170 miljoen inwoners kon bezetten?
In 1757 verdreef de Britse East India Company bij de Slag van Palashi de Franse invloed uit de staat Bengalen. Als handelsmaatschappij kon zij van daaruit haar economische  invloed over het Indiase subcontinent uitbreiden. In 1857 kwam er verzet in de vorm van de Indiase Rebellie. De Company werd opgeheven en de Britse kroon nam over en reorganiseerde het leger en de administratie. Ze kon een kleine 100 jaar standhouden tot in 1947 India een onafhankelijk onderdeel werd van het Britse Gemenebest.

 david_lean_gt_exp

David Lean (1908-1991) is een Engelse filmregisseur die hoofdzakelijk bekend is vanwege zijn epische films. De beste is Lawrence of Arabia (1962-7 Oscars), de bekendste Doctor Zhivago (1965 – 5 Oscars)  en de populairste The Bridge on the River Kwai (1957-7 Oscars). Lean werkte zorgvuldig en met oog voor detail. Het zijn lange en avondvullende films waar je echt voor gaat zitten. In Lawrence of Arabia lukt het hem bijvoorbeeld om je 3 uur lang te boeien met alleen maar kerels en zand.

Passage to indiaA Passage to India is zijn laatste film en uitgebracht op 77-jarige leeftijd. (en even oud als Peggy Ashcroft (Mevr. Moore) die de oudste actrice ooit was die een Oscar kreeg voor beste vrouwelijke bijrol.) Lean was nog zeker niet versleten. Hij was de regisseur, producer, screenwriter en editor en sleepte in zijn kielzog de verder onbekende Ernest Day als cinematographer en Judy Moorcraft als kledingontwerpster mee. Het is een meesterwerk geworden,  zo rijk en prachtig verfilmd. Bijna volmaakt en een 2,5 uur durend genot om alleen maar te bekijken. Ieder beeld wordt met een onvoorstelbaar oog voor detail geënsceneerd, uitgelicht, gekaderd, geacteerd en tot slot op precies de juiste plek in de film gesneden. Onvoorstelbaar hoe dit tot stand is gebracht. Hier zitten jaren van voorbereiding in. Het is een van de laatste grote voorbeelden van het analoge filmen. (Alhoewel Lean al niet meer voor de 70 mm film maar voor 35 mm moest kiezen.) Heerlijk om de ruimtelijkheid van het natuurlijke beeld te voelen.

Het boek wordt heel netjes gevolgd. Alleen het begin en het eind waarin Aziz wordt beschreven is ingekort. Het boek gaat over de vriendschap tussen Fielding en Aziz. De film is meer het avontuur van Adele.  De keuze voor de niet onknappe Judy Davis is te begrijpen. Voor een film moet je haar ook weer niet te lelijk maken.  De enige fout is Alec Guinnes. Hij is te bekend en besmet om als een fatalistische Hindoe onderwijzer door te kunnen gaan.

forster-in-turban

E.M. Forster

Advertisements

From → film, literatuur

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: