Skip to content

Halldór Laxness – Onafhankelijke mensen (1934-1935)

02/05/2013

laxness_halldor_kiljan

IJsland is 100.000 km2 groot en telt 300.000 inwoners en 1 Nobelprijswinnaar literatuur. Het is 3 x groter dan Nederland met 50 x meer inwoners en nog steeds geen Nobelprijswinnaar.

Halldór Laxness (1902-1998) won in 1955 die Nobelprijs. We kunnen de Nobelprijsjury niet van vooroordelen betichten. Hun keuze is altijd onverwacht, origineel en vrij van enige culturele voorkeur. Misschien heeft het lege IJsland  en de grote armoede hem een unieke  en onafhankelijke stem gegeven. Laxness heeft er zijn jeugd op het land doorgebracht.  Hij vertrekt op zijn 17de naar Europa en bekeert zich in 1922  in de abdij van Clairvaux in Luxemburg  tot het katholieke geloof. Dat  houdt stand tot 1930 als hij na een Amerikaanse reis socialist wordt. Keert vervolgens terug naar zijn vaderland en schrijft in de aansluitende 10 jaar zijn grote realistische romans.
Eén daarvan is Onafhankelijke mensen (Sjalfstaettfolk) dat in 1934/1935 in 2 delen is uitgegeven. Het is een groots en meeslepend drama over armoe, schapen en dwarsheid. Laxness schrijft duidelijk uit eerste hand over het grimmige leven van de arme IJslandse schapenboeren. Met een begrijpende  humor laat hij zien dat eenvoudige mensen ieder op een andere manier simpel zijn. Ze praten met grote zekerheid over het weer en de ziekten van hun schapen en drinken er talloze kopjes koffie met of zonder brandewijn bij.

Het onderwerp doet me denken aan Willa Cather (1873-1947) die in O Pioneers! (1913) en My Antonia (1918) het armetierige landleven in Nebraska aan het eind van de 19de eeuw beschreef.  Haar motto ‘Let your fiction grow out of the land beneath your feet’ is heel goed op Laxness toepasbaar.

IMG_0059

Onafhankelijke mensen speelt rond de wisseling van de 19de naar de 20ste eeuw. Het verhaal is de biografie van Bjart van het Zomerhuis. Een trotse schapenboer die na 18 jaar loondienst een ruïne in een afgelegen moerasvallei koopt en er een nieuwe boerderij bouwt. Hij is een onafhankelijk mens en geeft niet om de vloek van het monster Kolomkilli en de heks Gunnvör die er vroeger woonden. Zijn trotse en onafhankelijke ziel is echter ook tegendraads, eigenwijs en afhoudend. Het is gewoon een dwarskop wiens enige zorg is dat de schapen goed de winter doorkomen. Al het andere en ook zijn gezin is bijzaak. Hij verdraait de  feiten steeds zodat zijn egocentrische wereldbeeld blijft kloppen. Een onafhankelijke man mag nooit klagen.   (Geen klachten, nooit je ellende een plek geven, nooit treuren over wat je hebt verloren. 599 ) Hij regeert zijn gezin als een verlicht despoot zonder overleg of uitleg.  Niets kan zijn vrijheid inperken. Ook de overduidelijke voordelen van de boerencoöperatie zijn te beperkend en daarmee verkeerd.

Laxness heeft voor Bjart een monument opgericht. Een realistisch en bijna mythisch epos dat zich kan meten met Dokter Zjivago (1955) van Boris Pasternak (1890-1960) die in 1958 (3 jaar na Laxness) zijn Nobelprijs kreeg.

Waar Pasternak de Russische revolutie heeft beschreven lukt het Laxness een dik boek te schrijven over bijna niets. Hij blijft voor het grootste deel van de 600 pagina’s in het hutje op de verlaten moerassige heide waar de seizoenen meedogenloos overheen gaan. De beelden van het ingeperkte boerenleven zijn vanzelfsprekend en humorvol. Het is een simpele naar binnen gekeerde wereld waar kleine genoegens de eentonigheid en sleur breken. (Toen bedacht hij (=zoontje Nonny)  zich dat hij eens als tijdverdrijf de rimpels in het gezicht van zijn oma had willen tellen.    456)

Die sleur en regelmaat geven prachtige beelden. Een korzelige en dominee die altijd een tegengestelde mening heeft, de vrouw van de gemeentebestuurder die een plattelands ideaal heeft waarin de armen beter af zijn dan de rijken, de gemeentebestuurder zelf die tijdens de conversatie zwijgt om zijn pruimtabak zo lang mogelijk te genieten en de natuurlijk de schapen zijn altijd maar ziek en in het voorjaar strompelend naar buiten komen en weer moeten leren om het gras te eten.

Laxness heeft het voor mij voorstelbaar gemaakt hoe het is om een winter lang ingesneeuwd te zijn. Beneden is de schaapstal en daarboven de huiskamer. Je komt gebogen binnen door de lage deur, loopt door de schapenstront en klimt de ladder op naar de huiskamer. Je zit daar in de rook van het fornuis die gemengd wordt met de stank van de verziekte stront van de schapen  uit de onderliggende stal. Slechts een klein raampje geeft alleen oriëntatielicht en geen ventilatie.
Ook  maakt Laxness duidelijk  hoe door de afwezigheid van intellectuele impulsen de interne fantasiewereld wordt vergroot. Als er geen kruiswoordraadsels voorhanden zijn wordt het in gedachten dichten een volwaardig alternatief om bezig te zijn. De kleine Nonny hoort zelfs het bestek converseren met de potten en de pannen.

Pas bij het uitschrijven van de handeling blijkt dat er toch wel sprake is van de nodige handeling.

Boek 1 – Een IJslandse kolonist.
Na 18 jaar loondienst koopt Bjart een afgelegen vallei en herbouwt een behekste boerderijruïne. Om een nieuwe start te maken noemt hij het ’t Zomerhuis. Hij trouwt met Rosa die het arme en eenzame bestaan niet aan kan en langzaam geestesziek wordt. Ze zijn armer dan arm maar wel onafhankelijk. Bjart gaat een paar dagen op schapendrijverij en geeft Rosa als gezelschap een schaap. Het dier blijft maar blaten en uit wanhoop slacht zij hem en eet hem stiekem op. Bjart keert terug en gaat in winterstormen op zoek naar het verloren schaap.  Bij thuiskomst vindt hij een in het kraambed gestorven Rosa. Haar buitenechtelijke kind wordt door de hond warm gehouden. Bjat gaat naar het dorp voor de begrafenis en de dominee heeft een andere vrouw met moeder in de aanbieding. Na de plechtigheid reizen ze met zijn drieën terug naar het Zomerhuis.

Boek 2 – Een schuldenvrij bedrijf
13 Jaar later worden we wakker met de 7 jarige fantasierijke Nonni die het keukengerei hoort praten. Hij deelt het bed met oma en heeft 3 broers/zusters. Zijn halfzusje Asta  Sollilja mag op 13-jarige leeftijd voor het eerst met haar vader mee naar de stad. Ze verbaast zich over het land dat bij de zee zomaar stopt. De huizen in de stad staan tegen elkaar en de mannen hebben dronken discussies in het café  over de keuze voor de coöperatie of vrije boer blijven. In het logiesbed kruipt ze uit angst te dicht tegen haar vader aan die meteen verontwaardigd een nachtelijke wandeling gaat maken. De burgemeester dwingt hem een koe op die betere voeding geeft maar ook veel werk vraagt. Ze hebben een knecht nodig om voldoende te hooien. Zomers werken ze 16 uur per dag in niet aflatende regen om hooi voor de winter te verzamelen. De altijd mopperende knecht doet de kinderen twijfelen aan de autoriteit van de de vader. Bjart wordt overmoedig en bouwt een stal en neemt teveel schapen. Zijn moerasland levert onvoldoende hooi op en zijn schapen halen de lente amper. Mens en dier zijn aan het einde van de winter uitgemergeld en ziek. Toch weigert Bjart hooi te lenen om zijn onafhankelijkheid niet te verliezen.

Boek 3- Zware tijden.
De schapen van Bjart worden ’s nachts door onbekende oorzaak op gruwelijke manier gedood. Het dorp denkt aan het spook en de kinderen van Bjart genieten van de belangstelling en fantaseren dat ze contact hebben met het spook. De oudste zoon verdwijnt in het niets en Bjart kondigt opeens met Kerstmis aan dat hij tot Pasen het gezin alleen laat. De saaiheid van een ingesneeuwde winter wordt verdreven met een door Bjart gestuurde onderwijzer. Heel mooi hoe de kennis over verre landen en vreemde dieren bij de kinderen wordt ingegoten. Alleen het begrip God geeft moeilijkheden, de appel van Eva kennen ze niet en blijft voor hen een aardappel. De kinderen mogen een wens doen. Als Asta Sollilja liefde vraagt neemt de onderwijzer haar in bed. Ze is er tegelijk blij en schuldig onder. Nonny’s wens komt ook uit en hij mag naar een  pleeggezin in Amerika. Asta Sollilja blijkt zwanger en Bjart verstoot haar met het excuus dat zij niet zijn werkelijke dochter is. Zo houdt Bjart met drogredenen het gelijk aan zijn zijde. Onafhankelijk zijn betekent namelijk ook altijd gelijk hebben.

Boek 4- Voorspoed
De eerste wereldoorlog brengt vanwege de hogere prijzen voorspoed in IJsland. De laatste zoon wil ook naar Amerika vertrekken maar ontmoet op de avond van vertrek een meisje en vindt in de liefde zijn Amerika. Maar als hij haar enige tijd later opnieuw opzoekt wil zij hem amper herkennen. Door de economische voorspoed neemt de invloed van hypotheekbanken toe en zelfs Bjart bouwt een nieuw en veel te groot huis. De economie stort in en hij is ver verwijderd van onafhankelijkheid. Hij raakt verliefd op zijn huishoudster Brynhild  maar moet hij haar wegsturen om zijn autonomie te bewaren. De financiële lasten zijn te zwaar en het perceel wordt bij opbod verkocht. Als onafhankelijke man  treurt Bjart niet over wat verloren is maar blijft tevreden met wat over is. Hij erkent dat het leven van een arme boer te kort is om tot welstand te komen.

In het korte slothoofdstuk overwint Bjart zijn trots en zoekt zijn zieke en uitgemergelde pleegdochter op. Ze valt hem om de hals en samen vertrekken ze met de oude oma naar een volgende boerderij. Ze leven niet lang en gelukkig maar gaan door met de harde en bij voorbaat verloren strijd van de keuterboeren.

Zo samengevat lijkt het boek een sentimenteel melodrama. Niets is minder waar. Na uitkomen kreeg Laxness een storm van verontwaardiging over zich heen. De IJslandse maatschappij wilde gewoon niet weten onder welke miserabele omstandigheden hun schapenboeren leefden. Zelfs in de VS is Laxness van eind ’40 tot eind ’90 op de zwarte lijst gezet.

Laxness - Halldór-Laxness_1

Laxness doet niet aan beeldspraken. Hij bedient zich van diepe inzichten en scherpe observaties van de natuur en de menselijke variëteit en drijfveren.

Je ontkent namelijk alles behalve wat je zelf wilt zien, zo’n mens ben jij.     47 (over de onafhankelijk Bjart)

Het is ongekend als je erover na gaat denken: daar is plotseling een nieuw lichaam en een nieuwe ziel en waar komt het vandaan en waarom komt het steeds maar weer?        170 (bij de geboorte van Asta Sollilja)

Langzaam, langzaam opent de winterdag zijn noordse oog. Vanaf het eerste samenknijpen van zijn zware oogleden totdat hij zijn ogen helemaal open heeft, vergaat niet alleen uur na uur – nee, de ene tijdzone na de andere verglijdt door de raadselachtige verten van de ochtend,  de ene wereld na de andere als de visioenen van een blinde, de ene werkelijkheid na de andere en is niet meer – het wordt licht.         187

‘In goed weer kun je  niet wonen’, zei oma, ‘En idioterie heeft nog nooit bescherming gegeven.’     257

Het vroor maar het was niet onbewolkt, sommige dagen lijken vreemd genoeg dom als je om je heen kijkt en kunnen nergens antwoord op geven, terwijl andere dagen intelligent zijn en op alles antwoord kunnen geven.       349

…., sluit hij (=de kat) gewoon zijn kattenogen met gevatte waardigheid en beminnelijke boosaardigheid.       356

Het duurde niet lang eer het verhaal over het spook benen kreeg, jong en oud pakten het met beide handen aan bij gebrek aan emotionele prikkelingen, hetgeen een fameus trekje is in de korte winterdagen.       362

Verlatenheid is op haar manier net zo afwisselend en interessant als gezelligheid, overal in de wereld waar een levensvonkje zich schuilhoud, en deze kinderen hadden veel interessante variaties van verlatenheid beleefd.      391

En dat is het eigenlijke geluk: vol verwachting de komende dag afwachten.      406

Hij kende de woorden die als sleutels op de gesloten laden van de ziel pasten en ze openden.     409

De zonde – dat is de kostbaarste gave Gods.            417

Het was de eerste keer dat hij in het labyrint van de menselijke ziel keek.     449

Het medelijden is de bron van het meest verheven gezang.     450

Ze wil de mensen verbeteren, hun horizon verbreden, ze scholen, ze milder doen stemmen tegenover hen die zwakker zijn.   485

Alles goed en wel beschouwd gaat alles op de een of andere  manier verder, hoewel velen bij tijd en wijle daaraan twijfelen.      544

Laxness, Halldor

Een indrukwekkend en bijzonder boek. Als ik 20 jaar jonger was geweest had ik doorgelezen in Laxness’ oeuvre  Nu moet ik voor de variëteit kiezen om nog iets van het grote aanbod te omvatten.
Advertisements

From → literatuur

One Comment

Trackbacks & Pingbacks

  1. Mo Yan – Kikkers – 2009 | Ontknoping

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: