Skip to content

Marlene van Niekerk – Agaat – 2004

02/07/2013

Niekerk, Marlene van  zw Bob Bronshoff 2006

Marlene van Niekerk (1954) is geboren op een Zuidafrikaanse boerderij. Ze studeert literatuur en filosofie, verhuist naar Duitsland, woont een paar jaar in Nederland waarna ze terugkeert naar Zuid Afrika voor een docentschap filosofie en tot slot creatief schrijven. Vanaf 1977 publiceert ze haar eerste gedichten, vervolgens de roman  Triomf(1994) over een arme Afrikaner familie in Johannesburg en 10 jaar later een tweede roman Agaat.

Ik hoor voor het eerst van haar bij mijn zoektocht naar de beste boeken van het eerste decennium van deze eeuw. Agaat stond prominent op de 11e plaats van mijn dierbaarste lijstje uit de Groene Amsterdammer.

1. Tirza, Arnold Grunberg (2006)
2. De welwillenden, Jonathan Littell, 2006
3. Saturday, Ian McEwan, (2005)
4. The Road, Cormac McCarthy, 2006
5. Platform, Michel Houellebecq, 2000
6. Austerlitz, W.G. Sebald, 2001
7. Het schervengericht, A. F. Th. van der Heijden, 2007
8. The Corrections, Jonathan Franzen, , 2001
9. The Human Stain, Philip Roth, 2000
10. Sneeuw, Orhan Pamuk, 2002
11. Agaat, Marlene van Niekerk, 2004
12. The plot against America, Philip Roth, 2004
13. Casino, Marja Brouwers, 2004
14. What is the what, Dave Eggers, 2006
15. Atonement, Ian McEwan, 2001
16. Kafka op het strand, Haruki Murakami, 2002
17. De asielzoeker, Arnon Grunberg, 2003
18. Europe Central, William T. Vollmann, 2005
19. On Beauty, Zadie Smith, 2005
20. Kalme Chaos, Sandro Veronesi, 2005
21. Siegfried, Harry Mulisch, 2001.

Ik heb Agaat toen maar meteen gekocht om haar niet uit zicht te verliezen. Het is een genoegen om de nodige ongelezen boeken in de kast te hebben staan. De keerzijde van een leesschuld is de leesschat. Ik wist toen en weet nu nog steeds niet  hoe groot van Niekerks internationale statuur is. De Engelstalige Wikipedia heeft een niet al te lang stukje en noemt Triumph haar belangrijkste boek. Google afbeeldingen geeft maar een gering aantal foto’s. Ze is nog lang niet zo beroemd als haar Nobelprijslandgenoten en collega schrijvers Nadine Gordimer (1923)  en Coetzee (1940). Voor een Nobelprijs zal ze nog even moeten doorschrijven.
Ook heb ik niet door of ze een typische schrijfster voor vrouwelijke lezers is. Dan zou ik het krachtenspel van de literatuurredactie van de Groene Amsterdammer moeten kennen. De dames hebben net geen meerderheid in de 13 koppige redactie. Maar misschien is het decenniumliteratuurlijstje wel door Marja Pruis en Xandra Schutte samengesteld. Het is natuurlijk een heikel punt om een boek op sekse te beoordelen. Het zegt misschien meer over mijzelf dan over het boek. Feit blijft wel dat ik tijdens het lezen de behoefte voelde aan een groter plaatje dan alleen de intermenselijke relaties op de boerderij Grootmoedersdrift. Ook lijkt me dat een boek van een vrouw over 2 vrouwen en een onsympathieke echtgenoot een eenzijdig beeld van de werkelijkheid te geven.

agaatVan Niekerk heeft met Agaat een imposant en dik boek geschreven: 579 pagina’s van gemiddeld 460 woorden geeft een omvang van 270.000 woorden. Ze schrijft zonder haast en neemt ruim de tijd voor haar minutieuze beschrijvingen van de dagelijkse problemen die leven op een boerderij in Zuid Afrika. We volgen de gedachten van de ‘witvrouw’ Milla Redelinghuijs, haar protegé/huishoudster Agaat Lourier, de echtgenoot Jak en zoon Jakkie.
Milla is een buitenstaander die haar ware gevoelens nergens kwijt kan en voortdurend rekening houdt met hoe anderen over haar denken (thema vrouwenboek?). Ze wordt geknecht door een heerszuchtige moeder en een hardhandige echtgenoot. Tijdens de kinderloze beginjaren van haar huwelijk adopteert ze een zwart gehandicapt meisje van 4 en werpt zich bijna verbeten op de opvoeding. Het is een proces van vallen en opstaan want Agaat is slim en heeft een eigen willetje. Als Milla toch een zoon krijgt moet de dan 11 jarige Agaat een stapje terug doen en verandert ze van adoptiekind in huishoudster/kindermeisje. Ze neemt op haar eigen manier wraak op Milla door haar verzorgende rol zo ruim op te vatten dat Milla overbodig wordt en Jakkie meer van haar houdt dan van zijn moeder.

Dit verhaal wordt door 4 stemmen vertelt:
1. De gedachten van de 70-jarige en verlamde Milla op haar sterfbed in 1996. Ze wordt verzorgd door de 47-jarige Agaat. Milla kan alleen nog maar door met haar ogen te knipperen met Agaat communiceren.
2. De beschrijving in de 2de persoon verleden tijd van de periode van Milla’s  huwelijk met Jak tot het vertrek van zoon Jakkie naar Canada.
3. Een kort cursief en cryptisch intermezzo van gecondenseerde observaties die vermoedelijk door Agaat uit het dagboek van Milla zijn overgeschreven.
4.  Het dagboek van Milla waarin zij de details van de opvoeding van Agaat en Jakkie intiem beschrijft. Deze tekst wordt door Agaat aan Milla op haar ziekbed voorgelezen.

Het verhaal is ingeklemd tussen een proloog en epiloog waarin Jakkie in 1997 van Canada naar Afrika afreist en na de begrafenis van Milla weer teruggaat. De verhaallijnen 2 en 4 zijn de ruggengraat van het verhaal en hun chronologie is tegengesteld. Lijn 2 gaat met de tijd mee en de dagboekfragmenten lopen tegen de tijd in. Ze beginnen bij de geboorte van Jakkie en gaan vervolgens terug in de tijd naar de adoptie en opvoeding van Agaat. Heel knap hoe de lijnen steeds meer ineengevlochten raken en elkaar gaan overlappen tot ze bijna een verhaal worden.

De nauwkeurige omschrijvingen van een boerin in Zuid Afrika doen me vreemdgenoeg denken aan IJsland. In het onlangs gelezen boek Onafhankelijke Mensen (1935) geeft Halldor Laxness een imposant beeld van een IJslandse schapenboer.  Hij richt bijna een monument voor hem op. Marlene van Niekerk doet iets soortgelijks voor een witvrouw in Zuid Afrika. De veelzijdigheid van het gemengd bedrijf komt veelvuldig aan bod in uitgebreide beschrijvingen.  We leven mee met de reddingsactie van de koeien die na het eten van tulpen verlamd dreigen te worden. We leren hoe je een kip slacht zonder dat zijn angstreactie het vlees aantast. Weten nu dat kunstmest een vorm van roofbouw is die alleen maar op korte termijn winst oplevert. We snappen nu ook dat de grootte van de stier in overeenstemming moet zijn met die van de koeien om een zware bevalling te voorkomen.
Ook de persoonlijke omstandigheden van Milla worden breed uitgemeten. Hoe ze als verlamde patiënte door Agaat wordt gewassen of in bad wordt gedragen. Hoe haar autobevalling van Jakkie met een inknipping door Agaat wordt uitgevoerd. Hoe alle geluiden in en rondom het huis klinken en betekenis krijgen.

Niekerk, Marlene van _top

De betekenis van het verhaal is moeilijk te duiden. Het lijkt een dubbelbiografie van Milla Redelinghuijs en Agaat  te zijn. De machtsstrijd tussen de meelevende Milla en de onverstoorbare Agaat die al haar werk tot in de perfectie uitvoert maar haar onafhankelijk bewaart door complimentjes van haar af te laten glijden. De mannen in het boek zijn een bijzaak die alleen maar oponthoudt geeft. Als Milla haar kind krijgt merkt ze dat ze nu onafhankelijk van haar echtgenoot is. Hij is overbodig geworden en merkt dat ook.

De interne wereld van Agaat blijft een raadsel voor Milla. Hoe ze ook afluistert, observeert en mijmert, Milla kan geen hoogte van haar krijgen. Zo nu en dan verdwijnt Agaat naar de heuvel en voert daar haar rituelen uit. Ze is bovenmatig intelligent en organisatorisch de meerdere van Milla. Haar handicap van een ongelukkig rechterarmpje hindert haar weinig. Alles wat ze aanpakt voltooit ze in perfectie. Als er brand uitbreekt op de boerderij stuurt Agaat het werkvolk aan en voorkomt een ramp. Ze weet haar plaats als zwarte tussen de blanken maar kan toch haar waardigheid bewaren. Op onthullende vragen geeft ze pertinent geen antwoord. Ook als de verlamde Milla met behulp van alfabet en aanwijsstok haar brandende levensvragen stelt doet Agaat simpelweg of ze haar niet begrijpt.
Het doet je op de duur twijfelen aan de geestelijke gezondheid van Milla. Misschien is zij wel het moeilijke mens dat met haar menslievende redelijkheid iedereen tegen haar in het harnas jaagt. Misschien is haar redelijkheid wel een vorm van egoïsme. We zullen het nooit te weten komen. Een mooi boek  met een sterke sfeer maar voor mij toch geen decenniumboek. Dan had het kader net iets ruimer moeten zijn. Dan had het politieke leven van Zuid Afrika met de discriminatie en omwenteling prominenter aanwezig moeten zijn. Zoals bij de veel oudere Coetzee en Gordimer al wel het geval is.

Brown, Hainsly - 06NoiseOpnieuw na Stoner een omslagvullende foto op de kaft. Ontwerpster Anneke Germers heeft de foto van Hainsley Brown wel heel rigoureus bijgesneden.  Het is een mooie en aandoenlijke foto. En goed voor de fantasie dat we Agaats aangezicht niet kunnen zien.    http://www.hainsleybrown.com

Voor de decenniumlijstjes zie : https://erikgveld.wordpress.com/2011/12/11/decenniumlijstjes-w-g-sebald-leni-riefenstahl/

Voor Onafhankelijke mensen van Halldor Laxness zie: (zie https://erikgveld.wordpress.com/2013/05/02/halldor-laxness-onafhankelijke-mensen-1934-1935/)

Advertisements

From → literatuur

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: