Skip to content

Bartholomeus van der Helst (1613-1670)

18/01/2014

Bartholomeus_van_der_Helst_-_Het_Compagnie_van_kapitein_Roelof_Bicker_en_luitenant_Jan_Michielsz_Blaeuw_1639

In de eregalerij van het Rijksmuseum hangt opnieuw een mooiste schilderij. De naam is bijna even lang als de lengte: Officieren en andere schutters van wijk VIII in Amsterdam onder leiding van kapitein Roelof Bicker en luitenant Jan Michielsz Blaeuw. Het is in 1639 gemaakt door Bartholomeus van der Helst (1613-1670). Met zijn 2,35 x 7,5 m. is het bijna het grootste van het museum. (Klik op het schilderij voor de vergroting) Alleen  De slag bij Waterloo van Jan Willem Pieneman uit 1824 is met zijn 5,67 x 8,23 groter. Vanwege het cineramaformaat is het niet in één oogopslag te overzien. Het wordt automatisch opgedeeld in meerdere schilderijen. Ieder haantje krijgt zijn eigen hoekje om zich te profileren. Ieder groepje schaart zich rond zijn eigen gangmaker. Het geheel wordt goed uitgelicht en is geschilderd in mooi warme en zachte kleuren. Je kan er alleen maar gelukzalig de concentratie verliezen in de overdaad van schoenen, hoeden en kledingdetails. De 30 gezichten lijken volmaakt op hun plek in de gouden eeuw maar zouden ook morgen op straat niet misstaan.

20131001E__0008

20131001E__0011

De naasthangende Nachtwacht (1642) van Rembrandt heeft ook al zo’n lange naam: De compagnie van kapitein Frans Banning Cocq en luitenant Willem van Ruytenburgh maakt zich gereed om uit te marcheren. Het is belangrijker als kunstwerk en ook beter geschilderd maar mijn oog wordt toch altijd weer getrokken naar de Van der Helst. Zijn kapitein Roelof Bicker is veel menselijker dan de schimmige Frans Banning Cocq  en Willem van Ruytenburgh.  Als ik schutter was wist ik wel wie ik voor het groepsportret zou uitnodigen. Bartholomeus van der Helst staat uiterst links op zijn schilderij.  Hij werd in 1613 geboren in Haarlem en leerde het schildersvak in Amsterdam. Na een snelle carrière mocht hij dit eerste meesterwerk al op 26-jarige leeftijd maken. In zijn tijd was hij de gelijke van Rembrandt en vooral bekend vanwege zijn  interessante composities van grote groepen mensen in zelfverzekerde poses. Zijn stijl is gladder dan de grovere en psychologische toets van Rembrandt en werd in de tweede helft van de 17de eeuw ook geliefder. Tot aan zijn dood was hij de belangrijkste portretschilder in Amsterdam. Een aantal van Rembrandts leerlingen, zoals Ferdinand Bol en Govert Flinck namen zelfs de gladde stijl van Van der Helst over.

Helst,_Peace_of_Münster

In zaal 2.8 hangt nog een indrukwekkend schuttersstuk van Van der Helst. De naam is opnieuw een mondvol: Schuttersmaaltijd in de Voetboogdoelen te Amsterdam ter ere van de Vrede van Münster, 18 juni 1648. De sfeer is ditmaal intiemer en vriendelijker. De haantjes zitten aan de maaltijd en hebben hun eerste honger gestild. De behoefte tot pronken is even op het tweede plan geraakt. Van der Helst heeft snel gereageerd en het schilderij in het jaar van de vrede gemaakt.  Het meet nu 2.32 x 5.47 maar zoals blijkt uit de nauwe omkadering aan de bovenkant is het origineel groter geweest.

Die Vrede van Münster was voor de Nederlandse Republiek het einde van de 80-jarige oorlog en het begin van de onafhankelijkheid van Spanje. Het vredesverdrag is onderdeel van de Vrede van Westfalen die tussen mei en oktober 1648 in Osnabrück en Münster werd gesloten.

De aanwezige partijen waren: de Heilig Roomse Keizer Ferdinand III, Spanje, Frankrijk, Zweden, de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en de vrije rijkssteden van het Heilige Roomse Rijk. Het is een van de eerste vredes die voortkomt uit diplomatieke onderhandelingen en hij symboliseert de geboorte van een nieuw stelsel van buitenlandse relaties. En voor de zoveelste maal werd er een nieuwe kaart van Europa getekend.

Europa,_1648_copy

De randen van Europa zijn duidelijk en worden gevormd door grote staten. Het centrum bestond uit het Heilige Roomse Rijk en is een compleet ander verhaal. Daar maakte de Vrede van Westfalen een einde aan De Dertigjarige Oorlog (1618–1648) en werd het begrip soevereine staat gedefinieerd. Er ontstonden talloze kleine staten die pas door Otto von Bismarck (1815-1889) in 1871 tot één Duitsland werden verenigd. In 1648 verloor de Heilig Roomse Keizer zijn macht buiten zijn persoonlijke gebieden en bestond zijn Heilig Roomse Rijk alleen nog op papier. De Dertigjarige Oorlog werd op vele plekken tegelijk gevoerd. Hij had meer het karakter van een burgeroorlog waar interne strijd werd geleverd dan van onze duidelijke vrijheidsstrijd tegen een buitenlandse bezetter. De bevolkingsgroepen werden vooral door het geloof verdeeld.  Hans Jacob Christoffel van Grimmelshausen heeft in 1668 in De Avonturen van Simplicissimus een meesterlijke roman geschreven over de willekeur van deze wrede oorlog waarbij 30 % van de Duitstaligen omkwam. Eén blik op de kaart van Duitsland uit 1648 laat de gecompliceerde grenzen zien en verklaard ook waarom het pas tot 1871 duurde voor Duitsland een macht van betekenis werd. 

Heilig Roomse Rijk 1648

 

 
Advertenties

From → kunst

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: