Skip to content

Ljoedmila Oelitskaja – Een Russische geschiedenis – 2010

25/06/2014

Bijna onmerkbaar worden veel keuzes door toevallige externe factoren bepaald. Naar aanleiding van de Oekraïens/Russische perikelen kies ik een recent aangekocht Russisch boek. Vermoedelijk meer om in Russische sferen te komen dan om de spanningen beter te begrijpen. Het fijne van de relatie tussen de Russen en de Oekraïners zal ik niet achterhalen. Toen de Sovjet Unie in 1991 uiteenviel bleef er een Russische Federatie over die qua oppervlakte nog steeds het grootste land ter wereld is. Het heeft 140 miljoen inwoners die verdeeld zijn over 83 staatkundige eenheden.  Dat klinkt als veel en dreigend maar onze Europese Unie is veel groter met zijn 500 miljoen inwoners in 28 landen. Oekraïne werd dus in 1991 onafhankelijk en is niet verwaarloosbaar voor Rusland. Met zijn 50 miljoen inwoners en grote voormalige Sovjet industrie is het van belang voor Poetins buitenlandse politiek. Ik kan me goed voorstellen dat hij dit land binnen zijn invloedssfeer wil houden. Ik kan ook goed begrijpen dat Oekraïne voor het vrije Europa kiest. Die duidelijkheid heeft het lezen van Een Russische Geschiedenis me gegeven.   ULITSKAYA Ljudmila, writer - © BASSO CANNARSA

Ljoedmila Jevgenjevna Oelitskaja (1943) is de grand dame van de Russische literatuur. Ze is geboren 1500 km ten oosten van Moskou in de stad Davlekanovoin in de Russische republiek Bashkortostan. De spelling van haar naam geeft me al net zoveel problemen als de namen van haar romanpersonages.  In het Russisch heet ze Людмила Евгеньевна Улицкая, in het Engels wordt het Lyudmila Ulitskaya, in het Frans Lioudmila Oulitskaïa en in Duitsland noemen ze haar Ljudmila Ulizkaja. Heel verwarrend als je op internet naar informatie zoekt. Een mooie taak voor de Europese commissie om een wet te maken die er voor zorgt dat personen in alle Europese landen dezelfde naam krijgen. Oelitskaja studeerde biologie in Moskou en werd wetenschapster in de genetica en biochemie. Pas in 1992, dus na het uiteenvallen van de Sovjet Unie,  begon ze op 49 jarige leeftijd te schrijven. Haar eerste novelle was meteen in Rusland en ook internationaal een groot succes. In de loop van haar schrijverscarrière publiceerde ze 10 bundels korte verhalen en verscheidene romans. Ze worden ruim vertaald en ontvangen over de hele wereld literaire prijzen. Ze is zo succesvol dat ze  haar tijd tussen New York en Moskou kan verdelen.

Oelitskaja is een schrijfster met een boodschap. Haar boeken moeten mensen vanuit moreel perspectief beter maken. Een Russische geschiedenis is een duidelijk voorbeeld van een boek dat ze moest schrijven. Ze wil het beeld van haar generatie vrijwaren van de valse kritiek dat ze verantwoordelijk zijn voor de huidige autoritaire stand van zaken. Ze ziet een nieuw Stalinisme opkomen en waarschuwt voor de verlammende invloed van de communistische dictatuur. Het boek schetst een tijdsbeeld waarin het creatieve vermogen van de intelligentsia door de dictatuur van de staat wordt vernietigd. Ieder gevoel van zelfrespect en eigenwaarde wordt systematisch uitgebannen en daarmee verdwijnt de bepalende klasse uit de samenleving.

Boris Pasternak (1890-1960)  heeft in 1957 met Dr. Zjivago een gelijksoortig veelomvattend tijdsbeeld geschreven. Hij koos voor de periode van de Russische revolutie en de daaropvolgende burgeroorlog tussen de verschillende communistische machtsgroepen. Oelitskaya omschrijft Dr. Zjivago en daarmee haar eigen intentie  treffend: Elke zin van de nieuwe roman ging over maar één ding, over de gekweldheid van de menselijke ziel binnen de grenzen van de wereld, over de groei van de mens, over de ondergang van het lichamelijke en de overwinning van het zedelijke, kortom, ‘over de scheppende kracht en de wonderbarigheid’ van het leven.  (93)

Dr. Zjivago moest buiten Rusland worden uitgegeven. Oelitskaja refereert vaak aan de handgetypte manuscripten die ondergronds doorgegeven werden. Een typemachine was in het pre-digitale tijdperk een machtsmiddel. Hoe anders is dat nu waar digitale informatie eenvoudig gekopieerd en via usb stick of  de cloud wordt verspreid.   9789044519341

De Russische titel van Een Russische geschiedenis is Зеленый шатер. Als ik die onmogelijke tekens aan Googles vertaalmachine voer komt er Groene Tent tevoorschijn. In het Engels heet de roman dan ook de The Big Green Tent.  Heel jammer dat ik mijn research achteraf deed en tijdens het lezen niet oplettend genoeg was om het verhaal van de groene tent eruit te pikken. Nu is de titelpassage door de veelheid aan indrukken en verhalen compleet ondergesneeuwd. Ik had de titel Een Russische Geschiedenis al willen veranderen in Russische Geschiedenis. Het boek is veel meer een kaleidoscoop van Russische Geschiedenissen. Oelitskaja heeft  een verzameling korte verhalen geschreven en kan de spanningsboog van een 540 pagina’s grote roman niet vinden.

Ze maakt in ieder hoofdstuk een nieuwe start en voert steeds meer personages op. Dit gekoppeld aan het aloude Russische namenprobleem waarin iedereen op 4 manieren aangesproken wordt: de voornaam, de liefkoosnaam, de dubbele voornaam en dan opeens onaangekondigd ook nog de achternaam. De 100 personages vermenigvuldigen zich daardoor tot 400 namen. Op mijn bladwijzer heb ik de 31 belangrijkste genoteerd maar het is moeilijk om bij de eerste ontmoeting in te schatten of iemand zal terugkeren of eenmalig voorkomt. Als buitenstaander heb ik niet door welke personages fictief of werkelijk hebben bestaan. Klassieke literatuur in de stijl van haar voorgangers is het daardoor niet geworden. Dat was misschien ook niet Oelitskaja’s doel. Ze wilde meer een een integer en geëngageerd verslag schrijven over de invloed van de dictatuur op het dagelijkse artistieke leven. Een maatschappelijke tegenhanger van de de Goelag Archipel (1973) van Aleksander Solzjenitsyn. Handelend over mensen die zich vertrapt  hebben in de gehaktmolen van de tijd. De kunst is de enige uitweg uit de bedomptheid van het leven.

Het begin is indrukwekkend en veelbelovend en het zag er even naar uit dat Oelitskaja werkelijk een nieuwe Zjivago had geschreven. Haar taal is even weerbarstig en ingedikt als die van Pasternak. Het lijkt wel of ze ter vergroting van de  impact bij het redigeren steeds een willekeurig woord uit haar zinnen heeft verwijderd. Ook springt ze zonder uitleg midden in de volgende scene en bouwt vandaar gestaag door aan haar spinnenweb. Langzaam breidt het verhaal zich uit tot een epos van klassiek Russische allure. Niet Joeri en Lara zijn de hoofdfiguren maar Ilja en Olga.

Ze begint haar Russische Geschiedenis  met drie 13-jarige vrienden die elkaar in 1951 op school ontmoeten. Ilja Branski is lang mager en onhandig. Hij krijgt van zijn vader een fototoestel en wordt een gedreven fotograaf en ondergronds netwerker. Ilja laat zich aan het eind door de KGB overhalen om van al zijn portretfoto’s van de ondergrondse kopstukken steeds 1 naar de KGB te sturen.

Sanja Steklov is upperclas, klein en tenger en moet zijn pianostudie opgeven als hij bij een vechtpartij in een mes grijpt. Het lijkt het einde van zijn wereld maar het blijkt het begin van een veel rijker bestaan als muziektheoreticus.

Mischa Melamid komt uit de Joodse arbeidersklasse en heeft rood haar en een bril. Voor hem openen kunst en cultuur ongekende werelden die hij gretig tot zich neemt. Hij vindt zijn roeping in de orthopedagogiek maar kan vanwege zijn Joodse afkomst niet promoveren en moet zelfs ontslag nemen. Hij wordt gedeporteerd en keert als gebroken man terug. Zijn leven raakt op een dood spoor. Hij krijgt toestemming om naar Israël te emigreren maar kan Rusland niet verlaten en pleegt ten einde raad zelfmoord.

Ilja is het scharnierpunt waar de roman om draait. Hij wordt verliefd op Olga Afanasjevnar. Olga is een eigenzinnig meisje dat vroeg trouwt maar vervolgens dissidente wordt. Haar ouders behoren tot de communistische bureaucratie maar zij kan het dictatoriale systeem niet met haar geweten overeenstemmen. Ook Olga heeft twee vriendinnen Tamara Brin en Galja Poloechina.  De ene is laborante en de ander moet vanwege een blessure haar turncarriere afbreken. Dit dames trio komt minder uit de verf en gaat ten onder in de veelheid aan personages.

Het lijkt er bijna op dat Oelitskaja de chronologie doelbewust terzijde schuift. Kort nadat we op bladzijde 116 Olga leren kennen vernemen we al dat Ilja 10 jaar later naar het buitenland moet vluchten waar hij een andere vrouw leert kennen. Olga wordt ernstig ziek maar gaat net niet dood omdat ze denkt dat Ilja eens bij haar terug zal keren. Als hij kanker krijgt en sterft geeft Olga de moed op en sterft 40 dagen later op bladzijde 148. Daarmee ontspoort  de roman al op 1/3 van de 540 pagina’s en verandert in een bundeling korte verhalen. Oelitskaja lijkt daarmee een beetje op Louis Paul Boon die in zijn Geuzenboek ook niet van ophouden weet. Boon schrijft over de Katholieke terreur en Oelitskaja vult haar laatste 300 pagina’s met de verpletterende voorspelbare druk van de communistische dictatuur. Ook moet ik soms aan een humorloze Dode zielen van Gogol denken waarin de Russische bevolking ook breed wordt uitgemeten.

Image:

Eigenlijk gaat Een Russische Geschiedenis dus over het leven tijdens de Samizdat. Dit is de tijd van de clandestien gedrukte en uitgegeven literatuur  die vanwege een controversiële of kritische inhoud niet officieel uitgegeven mocht worden. De 3 vrienden ontmoeten elkaar in 1953 bij het overlijden van Jozef Stalin (1878-1953), zitten op school onder het regime van de boerse Nikita Chroetsjev (1894-1971)  en komen tot ontplooiing tijdens het bewind van Leonid Brezjnev (1906-1982) die in 1964 aan de macht komt. De kopstukken blijven onzichtbaar en onze dissidenten krijgen alleen maar te maken met de KGB agenten.

Op grond van Artikel 190 lid 1 (verbod van verspreiding van opzettelijke leugenachtige informatie om de sovjet overheid in een kwaad daglicht te stellen) mag iedereen zonder arrest voor 72 uur opgepakt worden. Bij de huiszoekingen wordt alles grondig uitgekamd en verdachte geschriften worden  meegenomen voor nader onderzoek. Het is een routineus en kinderachtig spelletje waarbij het zeker kan helpen als familie of  kennissen interesse tonen en navraag doen. Je weet namelijk nooit waar de verlinking vandaan komt en ook niet hoe snel de rollen weer omdraaien. Een dissident kan in een vermoeid ogenblik toegeven en verklikker worden. Maar ook de KGB agent kan medelijden krijgen en zijn slachtoffer vlak voor de arrestatie waarschuwen. Het lijkt er bijna op dat dissident en politie een spel spelen. Iedereen is druk in de weer met overgetypte of gefotokopieerde manuscripten en clandestiene krantjes in zeer kleine oplagen. Het ergste dat er kan gebeuren is om voor 5 jaar te worden gedeporteerd naar een strafkamp. Je begrijpt niet dat de KGB geen andere zorgen heeft. Dissidenten en Joden kunnen iedere promotie in hun carrière vergeten. De KGB keurt het voorstel van de chef gewoon af en aangezien de staat voor alles betaald kan ze ook alles bepalen.

Zo schets Oelistkaja vermoedelijk uit eigen ervaring een breed en diep menselijk portret van een getergde samenleving waarin iedereen elkaar in een verlammende houdgreep heeft. Een indrukwekkende prestatie die soms zijn eigen grootsheid niet kan dragen. Dat is jammer want het thema en de boodschap zijn zeker de moeite waard.

 

Oelitskaja, Ljoedmilla 5

Advertenties

From → literatuur

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: