Skip to content

Ayn Rand – Atlas Shrugged – 1957

05/12/2014

20141116E1000-2

Een boek is altijd sneller gekocht dan gelezen. Zeker als je jong bent en lijdt aan koopdrang. Maar gelukkig is het fijn als er ook ongelezen boeken in de kast staan. Het maakt kiezen voor een volgend boek onvoorspelbaar. Bij iedere aankoop groeit de leesschuld die een trage lezer aanzet tot voorzichtig inkopen. Het gaat echt mis als je met zekerheid weet dat een aantal boeken nooit meer gelezen gaat worden. Opruimen om ruimte te maken is een optie maar ook een onherroepelijke actie. Je weet nooit zeker welk boek je later nog wilt lezen. Zelfs de meest hopeloze gevallen krijgen een kans na de recensie van een nieuwe uitgave of van een ander boek van dezelfde schrijver. Als de Volkskrant groots uitpakt vanwege een nieuwe vertaling van Atlas Shrugged (De kracht van Atlantis) blader ik het door en beschouw het nog steeds als onleesbaar. Maar even later blijkt toch de invloed van het artikel. Vanwege de behoefte aan een pageturner doe ik een poging en slaag zowaar. Het boek was meer dan 30 jaar geleden gekocht na het lezen van het prachtige The Fountainhead (De eeuwige bron). Dat was met zijn 695 pagina’s een dik maar nog goed leesbaar boek.

Atlas Shrugged overtreft die omvang ruimschoots. Ayn Rand beschrijft in deze toekomstroman de decline and fall of the western world in 1100 pagina’s van 450 woorden. Met een totaal van 500.000 woorden komt ze in de top 5 van mijn dikste boeken. Misschien was die onheilspellende dikte en de kleine lettertjes de reden dat ik in 1984 slechts tot pagina 37 vorderde. Vervolgens gaat de compacte Amerikaanse pocket bij verhuizingen regelmatig door je handen en verdwijnt bij reorganisaties uit zicht naar de 3-de keus kast op zolder. Maar zoals het Ayn Rand betaamt blijkt het een volhoudertje.

ayn-rand-2

Ayn Rand (1905-1982) is in St. Peterburg geboren als Alissa Zinovievna Rosenbaum. De familie raakte met de Russische Revolutie van 1917 hun zaak en vermogen kwijt. Na een studie filosofie, geschiedenis en cinema vertrekt ze in 1926 naar Amerika waar ze werk vindt als scenarist in Hollywood. Pas in 1943 wordt ze met haar eerste roman The Fountainhead beroemd. Haar magnum opus Atlas Shrugged verschijnt in 1957 en ze werd een rolmodel voor de Amerikaanse Right Wing Liberals en conservatieve politiek. De Amerikaanse lezers van Time magazine benoemden Atlas Shrugged tot het belangrijkste boek van de 20-ste eeuw.

The Fountainhead.BMPHaar leer heet het Objectivisme en stelt dat logica en rationalisatie de enige uitgangspunten zijn voor het menselijk handelen. Iedere vorm van instinct en intuïtie herleidt ze naar religie en is daarmee ongeschikt als leidraad voor het leven. Het kapitalisme is voor haar het enige economische systeem waarmee deze uitgangspunten uitvoerbaar zijn. Sociale regulering is een beperking van de vrije keuze van de ondernemers en weerhoudt de hulpbehoevenden om in actie te komen. Zij preekt dus een ethisch individualisme waarin het eigenbelang als moreel juist wordt gezien. Iedere beperking van de vrije keuze is een inperking van de productiviteit. De monopolie van de staat op regulering van de samenleving belemmert het kapitalisme. A man can only live according to reason if he is allowed to pursue his own self-interest.

In The Fountainhead beschrijft ze de carrière van de compromisloze architect Howard Roarke wiens ontwerpen niet worden begrepen. Hij wordt voortdurend tegengewerkt en kan alleen na onacceptabele compromissen zijn ontwerpen uitvoeren. Ook de liefde van zijn leven kiest voor een ander maar gelukkig komt het allemaal vlak voor het eind nog goed. Zeker voor mensen uit het architectenvak  is het een onderhoudend en spannend boek. Het thema lijkt een beetje op het veel mooiere Martin Eden (1909) van Jack Londen waarin we met een onbegrepen schrijver te doen hebben die pas beroemd wordt nadat hij is gestopt met schrijven. De schrijfstijl van Ayn Rand is in The Fountainhead nog niet zo verbeten als in Atlas Shrugged.

Atlas Shrugged.BMPWant 14 jaar later scheidt ze in Atlas Shrugged resoluut het kaf van het koren. Haar wereld is overzichtelijk in 2 kampen verdeeld: de sterke denkers en de zwakke volgers. Het is altijd heel duidelijk  wie van de vele personages bij welk kamp hoort. De heldere geesten huizen in gestaalde lichamen, leven voor hun werk en maken werkweken van minstens 80 uur. De onwetende volgers slepen hun tere en weke lijven voort door een benepen en angstig bestaan. Ze remmen de kapitalisten af met hun socialistische regelgeving. Een voor een gaan de fabrieken failliet en de ondernemers verdwijnen zonder opgaaf van reden uit de maatschappij. De economie gaat steeds trager draaien en komt op den duur tot stilstand. Het verhaal speelt zich af in het begin van de 21 ste eeuw en dus 50 jaar na uitgifte van de roman. Heel kort samengevat gaat het als volgt:

De 34-jarige Dagny Taggart is managing director van spoorwegmaatschappij Taggart Transcontinental.  Zij runt de zaak terwijl haar broer als algemeen directeur de kantjes ervan afloop. Ze wordt verliefd op Hank Rearden van Rearden Steel die een sterkere staalsoort heeft uitgevonden. Zijn uitvinding wordt met scepsis ontvangen maar Dagny bouwt er in 9 maanden een treinlijn naar Colorado mee. Zij noemt het de John Galtlijn naar een mythische figuur waar ieder over praat maar nooit heeft gezien. Als de lijn een succes wordt eisen de vakbonden kortere treinen en lagere snelheden om meer arbeiders werk te geven. Haar jeugdvriend Francisco d’Ancona bezit Zuid Amerikaanse kopermijnen en verandert onverwachts in een verkwistende playboy die zijn zaken verwaarloosd.  Steeds meer industriëlen sluiten hun fabriek en verdwijnen spoorloos vlak nadat ze zijn bezocht door een man die sigaretten met als logo het $ tekens rookt.

De vierde hoofdpersoon is John Galt. Hij is de spil van het verhaal maar blijft een groot deel buiten zicht. Hij heeft een motor ontworpen die op statische elektriciteit werkt maar vanwege tegenstrijdige economische belangen niet geproduceerd kan worden. Hij gaat vervolgens als normaal arbeider aan de slag. Als de fabriek eigendom wordt van de arbeiders neemt hij ontslag. Voor hem staat de macht bij de massa gelijk staat aan besluiteloosheid en dood in de pot. Als er geen verlangens en doelen zijn stopt het initiatief en kijkt men alleen nog maar naar de ander om te parasiteren.

Hank Rearden weigert zich aan de produktie quota te houden en komt voor de rechter. Hij komt vrij omdat hij de rechtbank niet accepteert en op weg naar huis ontmoet hij Ragnar Hammerskjöld die hem een baar goud aanbiedt. Ragnar is een omgekeerde Robin Hood die steelt van de gebruikers en het geld teruggeeft aan de fabrikanten. Maar Rearden wil onafhankelijk blijven en weigert de gift. Er ontstaat een staaltekort en Dagny Taggart moet de John Galtlijn afbreken om elders de rails mee te repareren. Als ze hoort dat de ontwerper van de statische elektriciteitsmotor met zijn werk is gestopt reist ze met spoed naar hem toe om hem daarvan te weerhouden. Haar trein wordt verlaten door het personeel en ze moet met een privévliegtuig verder. Als ze landt op het vliegveld ziet ze John Galt net opstijgen en achtervolgt hem naar een verlaten deel van de Colorado bergen. Het vliegtuig verdwijnt in een onherbergzame vallei en zij moet het volgen omdat haar brandstof bijna op is. Op het laatste ogenblik raakt ze vlak voor de landing buiten westen.

Dagny komt weer bij bewustzijn in een verborgen vallei waar de verdwenen fabrikanten een waar shangrila hebben gesticht. De enige regel die telt is dat iedereen verantwoordelijk is voor zichzelf en niets wordt gegeven. (I will swear by my life and the love of it that I will never live for the sake of another man, nor ask another man to live for mine  – pag680).  John Galt leidt haar rond en ze woont voor een maand in zijn huis. Haar inwoning vergoedt ze door voor hem te koken. Galt is al 10 jaar verliefd op Dagny en zij wordt op slag verliefd op hem. Maar ze geven niet toe aan hun lusten voor de geest zover is. Dat kan pas gebeuren als Dagny toetreedt tot het geheime genootschap in de vallei. Maar ze wil haar werk nog niet opgeven en keert terug naar de bewoonde wereld. Hank Rearden heeft meteen door dat ze van een ander houdt. Hij wordt door stakende arbeiders neergeslagen maar gered door Francis d’Ancona. Eindelijk kan deze Rearden overtuigen om ook te verdwijnen en zijn fabriek te sluiten. Als de overheid de kopermijnen van Francis d’Ancona wil confisqueren worden ze door hem vernietigd. Er ontstaat kopertekort dat resulteert in elektrische storingen. Dagny moet een treinstation met handbediening besturen en ontdekt onder het personeel John Galt. Zij ondergaan een heftige vrijpartij maar nemen toch weer afscheid.

De maatschappij raakt nog verder in chaos en de overheid en kranten ontkennen de anarchie. De president wil in een tv boodschap het land toespreken. Vlak voor de uitzending neemt John Galt van afstand uitzending over en houdt een 3 uur (60 pagina’s) durende speech. De mens moet voor zichzelf leven en de macht moet bij het denken liggen. De president bestempelt hem in eerste instantie als een staatsgevaar maar ziet in hem tenslotte toch de oplossing. Ze schaduwen Dagny om Galt te vinden en hij wordt gevangen genomen. Als hij weigert de regering te helpen wordt hij gemarteld maar gelukkig net op tijd door Galt, Rearden, d’Ancona en Dagny bevrijd. Als ze terugvliegen naar hun verborgen vallei zien ze in de verte alle lichten van New York uitgaan en weten dat hun doel bereikt is. De wereld is tot stilstand gekomen en er is een kans om opnieuw te beginnen. Of zoals Rand met haar laatste zin schrijft:
“The road is cleared,” said Galt. “We are going back to the world.” He raised his hand and over the desolate earth he traced in space the sign of the dollar.

Ayn-Rand

De Russische Ayn Rand is dus Amerikaanser dan de Amerikanen geworden. Ze stort haar liberale principes met diepzwarte inkt in overdadige hoeveelheden over de lezer uit. Subtiliteit is haar vreemd en de lezer wordt sufgebeukt met haar waarheden. Ze vertelt het verhaal vooral in de gesprekken die de personages met elkaar voeren. Het betoog maakt steeds een tijdsprongetje voorwaarts om in een gesprek het gat te dichten naar de voorgaande episode. In beide kampen zijn er uitvoerige praters die heel graag duiden en verklaren.

Ik kon het boek niet in een keer uitlezen. Heb het 2 keer weggelegd om even op adem te komen met meer subtiele literatuur. Want al heel snel is de boodschap duidelijk en wordt het een herhaling van zetten. Rand houdt net zo lang vol tot zelfs de botste geest haar boodschap snapt. Eigenlijk lees je een nonfictie boek in de de vorm van fictie. Haar omineuze toekomst is niet voor de gevoelsmensen of onverschilligen. Het is een wereld die bevolkt wordt door rokende dertigers die dag en nacht doorwerken. Ze leven om te werken en hun gelijk te halen. Ze willen niks krijgen, onafhankelijk blijven en alles zelf verdienen. Hun liefde voor staal,  locomotieven, schoorstenen en snelheid heeft raakvlakken met het futurisme.  Ze worden tegengewerkt door de overheid die de zwakken van de samenleving beschermt. Deze socialistische regering maakt een wet die nog communistischer dan communistisch is. De ultieme eerlijke verdeling van de welvaart wordt vastgelegd in beleidslijn 10-289 die op 1 mei 2019 van kracht wordt:

  1. Alle werknemers blijven in functie en kunnen niet worden ontslagen.
  2. Iedereen meldt zich op 21 jarige leeftijd en krijgt van de overheid de baan waar hij het best het belang van het land kan dienen.
  3. Alle firma’s blijven in bedrijf en mogen niet worden verkocht of gesloten.
  4. Alle copyrights en octrooien worden eigendom van de overheid en de merknamen worden afgeschaft.
  5. Er mogen geen nieuwe producten ontwikkeld worden.
  6. Ieder persoon of firma produceert evenveel als in het basisjaar is vastgesteld.
  7. Ieder persoon besteedt hetzelfde bedrag per jaar voor de aankoop van goederen.
  8. Alle prijzen en salarissen worden bevroren.
  9. Alle geschillen die ten gevolge van de beleidslijn 10-289 ontstaan worden beslecht dor de regering.

Draconische regels die al het eigen initiatief de grond in boren. Zelfs voor mij als sociaal democraat schieten ze hun doel voorbij . Het is kenmerkend hoe Ayn Rand met Atlas Shrugged alleen voor eigen parochie predikt. Maar schrijven kan ze, dat heeft ze met The Fountainhead bewezen.
‘Mr. Rearden, ‘said Francisco, his voice solemnly calm, “if you saw Atlas, the giant who holds the world on his shoulders, if you saw that he stood, blood running down his chest, his knees buckling, his arms trembling but still trying to hold the world aloft with the last of his strength, and the greater the effort the heavier the world bore down upon his shoulders – what would you tell him to do?”     429 

Ayn Rand

Veel zinnen, maar dat heb je als het goed is gauw bij een dik boek. Als bij de Bijbel of Koran is het aan de lezer om ze te duiden.

He had to say it, words where a lens to focus one’s mind.     42

It’s not out of pity or charity or any ugly reason like that.    81

“We haven’t any spiritual goals or qualities. All we’re after is material things. That’s all we care for.”  89

The accusation did not trouble her, she never thought of herself in such terms and was completely incapable of experiencing a feeling of fundamental guilt.      89

They sat in silence, listening to the statement of rebellion – the anthem of the thriumph of the great victims who would refuse to accept pain.   112

…., the muscles of her face performing the motions of a smile.   133   (iemand uit het verkeerde kamp)

The wise man is the one who does not attempt to hope.     149

Contradictions do not exist. Whenever you think that you are facing a contradiction, check your premises. You will find that one of them is wrong.       191

Reason is the most naïve of all superstitions.      218

She saw an old woman with a ragged shawl on her shoulders and the graph of a lifetime’s struggle on the cracked skin of het face; the woman’s glance was a hopeless appeal for help.        488

He had stringy hair, a wide mouth and an elastic age range that made him look like a harrassed forty or an unusually vigorous sixty.      500

A circle, she tought, is the movement proper to physical nature, they say that there’s nothing but circular motion in the inanimate universe around us, but the straight line is the badge of man, the straight line of a geometrical abstraction that makes roads, rails and bridges, the straight line that cuts the curving aimlessness of nature by a purposeful motion from a start to an end.     569

“The dollar sign? For a great deal it stands on the vest of every fat, piglike figure in every cartoon, for the purpose of denoting a crook, a grafter, a scoundrel – as the one sure-fire brand of evil. It stands – as money of a free country – for achievement, for success, for ability, for man’s creative power.          637

How did you manage to remain unmangled? By holding to just one rule. Which? To place nothing – nothing – above the verdict of my own mind.     827

atlascover

 

 

 

Advertenties

From → literatuur

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: