Skip to content

Marcel Proust 3 – De kant van Guermantes – 1920/21

20/04/2015

Marcel-Proust-010

Als een goede en aandachtige vriend hervat Marcel Proust (1871-1922) zijn vertrouwde relaas. Het intellectuele keuveltoontje springt van hot naar her maar is tegelijkertijd intiem, belerend en informatief. Pas bij herlezing valt op dat die onsamenhangendheid goed doordacht is. Steeds dezelfde personen keren terug of zijn onderwerp van gesprek. Rachel leek in deel 2 een eendagsvlinder uit een bordeel maar is nu veranderd in de maîtresse van Saint Loup. Bij mijn eerste lezing was de tijd tussen het uitgeven van de delen te groot om de verhaallijn vast te houden. Nu zijn alle delen beschikbaar en heb ik de de luxe om al lezend in deel 4, het blog van deel 3 te schrijven en de samenvatting van deel 2 in te zien. Ik krijg een ongekende kans om al herkauwend de werkelijke wereld van Proust te betreden. Opnieuw merk ik bij het lezen hoe grondig Proust mijn levensinstelling richting heeft gegeven. Mijn mening over kunst en de kunstenaar en het besef dat je alleen in de verbeelding het grootste geluk vindt is door hem gevormd. De werkelijkheid met zijn toevallige veelzijdigheid legt het af tegen het verbanden leggende denkproces. De kunstmatige schrijfstijl van Proust is vervat in een onafgebroken en hoofdstukloos relaas en onderdeel van die instelling. Als fonteindruppels dalen ongeordende observaties, beeldspraken en constateringen neer op de lezer. Bij de juiste instelling wentel je jezelf in het warme bad van zijn ideeënrijkdom die vervolgens als gedachten in je hoofd voortleven. Hier is geen sprake van schematisch schrijven. Het is een voortdurend impulsief wisselen van intensiteit en uitwijken naar de zijpaden. We zullen nooit in zijn geest kunnen kijken en exact weten hoe hij te werk ging. Zijn manuscripten met de ingeplakte strookjes toegevoegde tekst zijn bekend maar in welke mate had hij het totale verhaal voor ogen? Het was in die papieren tijd wel behelpen en een tekstverwerker zou waarschijnlijk een uitkomst zijn geweest. Ook de volgende stap is monnikenwerk; iemand moet de handgeschreven tekst met al die tussenvoegingen toch naar drukletters hebben overgebracht.

Paperoles_Proust

De kant van Guermantes is deel 3 van de roman Op zoek naar de verloren tijd. Het is één doorgaand verhaal en de 7 delen zijn amper afzonderlijk te lezen. Deel 3 is in 1920 uitgekomen en werd pas 60 jaar later door Thérèse Cornips vertaald. Het is een grote klus en de Bezige Bij heeft de 2 hoofdstukken van deel 3 afzonderlijk in 1980 en 1983 uitgebracht. Door het interval van 3 jaar was mijn eerste kennismaking fragmentarisch en plaatste ik de zinnen boven het verhaal. Nu ik mijn beste schrijver ooit herlees kan ik de originele schrijfflow beter benaderen en meer op het verhaal letten. De zeven originele delen zijn van 1913 tot 1927 door Proust gepubliceerd dus ik lees met mijn voornemen van 1 deel per jaar 2 x sneller dan Proust schreef.

Met het ouder worden van het hoofdpersonage Marcel krijgt hij toegang tot hogere kringen in de maatschappij. Na de burgerlijke salon van Mme Verdurin uit deel 2 betreden we nu wereld van de aristocratie. Die wereld wordt verbeeld door de wijdvertakte familie Guermantes die model staat voor de aristocratie van de Belle Epoque. Het is de wereld van rangen en standen en de hegemonie van de adel die door WW1  aan haar einde kwam. Een gesloten gemeenschap waarin een burger buitenstaander bleef en met moeite doordrong. De dames hielden hun intellectuele salon en de mannen beheerden het kapitaal. De familie van Guermantes is eigenhandig door Proust samengesteld. Er is geen enkele relatie met het kasteel van Guermantes dat in Seine-en-Marne in Noord Frankrijk staat. Proust heeft het buitenverblijf van de Guermantes geplaatst bij Combray en liet zich inspireren door het kasteel van de Duc de Sully in Eure-et-Loir. De Guermantes zijn in de gehele romancyclus prominent aanwezig. Al in deel 1 maakt Marcel tijdens de vakanties in Combray van afstand kennis met de familie omdat één van de wandelingen langs hun kasteel loopt. In de kerk ziet Marcel bij het aanschouwen van de loge van de Guermantes de hertogin al als een denkbeeldige middeleeuwse sprookjesprinses zitten.

Naast de landerijen met kasteel bij Combray had de familie natuurlijk ook een stadskasteel (Hôtel) in de Faubourg Saint Germain in Parijs. Daar houdt Oriane haar fameuze salon en is zij de spil van het verhaal. Zij is een aangetrouwde Guermantes die Hertogin werd door haar huwelijk met Hertog Basil de Guermantes en Prince de Laumes. Oriane is het toonbeeld van de toen geldende chique en trendsetter voor de aristocratische salons. Haar tante Markiezin de Villeparises is een gevallen Guermantes en houdt een meer kunstzinnige salon. Robert de Saint Loup is de vriend van Marcel  en kan als neef van Oriane Marcel bij haar introduceren. Zijn moeder is de burggravin (Vicomtesse) de Marsantes en de zuster van de Hertog.  Palamède Baron de Charlus is de broer van de Hertog en wordt de hoofdfiguur van deel 4. Tot slot is er nog de Prinses de Guermantes die een oudere nicht is en tot de vorige generatie behoort. Zij staat in de aristocratische pikorde een cirkel hoger en ontvangt koningen en prinsen in haar salon. Maar voor de beau monde wint de Hertogin omdat zij de moderne tijd vertegenwoordigt. Ze staat precies op het kruispunt van de aristocratie, intelligentia en burgerij. Gaandeweg neemt het belang van de adel af en worden de invloedrijke kringen bepaald door de burgersalons van Mme Verdurin en Mme Swann.

De etiquette van de aristocratie wordt voor een groot deel door hen overgenomen en houdt stand tot in de hedendaagse elite. Vooral de voorkomende maar neerbuigende aandacht voor de lagere klasse is een duidelijk voorbeeld. Een aristocraat zal alleen tegenover gelijken zijn ware aard laten zien en dan voor de grap grove taal of platte humor bezigen. Tegenover de lagere klassen zal men altijd beleefd blijven om op zo’n manier afstand te creëren.

Guermantes 1

Hoofdpersonage Marcel blijft onder invloed van de vrouwen. Na de bloeiende meisjes zijn nu de oudere vrouwen aan de beurt. Proust pakt breed uit met een mopperende huishoudster Francoise die mee verhuist naar hun nieuwe huis buiten de boulevards. Marcel is met zijn ouders verhuisd naar het Hôtel de Guermantes waar de  Hertogin haar toonaangevende salon houdt. In de schouwburg voor een evaluatie van La Berma (uit deel 1) ziet Marcel hoe de Prinses de Guermantes op haar balkon de Hertogin ontvangt. Hij schetst ze met de beroemde beeldspraak waarbij de adel in hun loges lijkt op zeedieren in koralen en spelonken. Marcel raakt in de ban van de hertogin en kiest zijn ochtendwandelingen zodanig dat hij haar tegenkomt en zij hem gedag zegt. Hij bezoekt haar neef Robert de Saint Loup in zijn kazerne buiten Parijs om hem te vragen een goed woordje te doen bij zijn tante. Hij blijft meerdere dagen en ontleedt met Saint Loup en zijn vrienden tijdens het avondeten welke kwaliteiten een geniale militaire bevelvoerder moet bezitten. De Dreyfus affaire wordt ditmaal slechts aangestipt. Marcel vraagt Saint Loup om aan zijn tante te vragen of hij haar Elstir schilderijen mag bekijken. Als Marcel naar huis belt met zijn oma krijgt hij heimwee en spoedt naar huis.

De Hertogin doet alsof haar neef het verzoek van de Elstir schilderijen niet heeft overgebracht. Marcel durft haar op zijn wandelingen nog amper te ontmoeten. Als de verliefde Saint Loup met zijn maîtresse Rachel langskomt herkent Marcel in haar een hoertje die hem vroeger voor 20 frank werd aangeboden. Zo zien beide mannen een volledig verschillende vrouw. Ze gaan naar een theatervoorstelling en Marcel ontleedt de magie van het samenvallen van acteur en personage met de tekst. Rachel kijkt naar andere mannen en de altijd jaloerse Saint Loup gaat op de vuist met een opdringerige journalist. Later wordt hij buiten opnieuw agressief op een avances makende homofiel.

Marcel en Saint Loup gaan afzonderlijk naar de salon van Markiezin de Villeparisis waar Marcel de hertogin hoopt te ontmoeten. Mme de Villeparisis heeft als jonge vrouw vanwege haar intellect haar adellijke status verlaagd. Ze was te nieuwsgierig en ging teveel voor haar plezier terwijl ze meer aan de traditie had moeten denken. Bijna alle vertrouwde personages leggen hun visite af. Oriane is al aanwezig en haar man Basil komt later. Haar schoonzus vicomte de Marsantes kan eindelijk haar zoon Saint Loup weer eens ontmoeten. De Joodse socialist Bloch praat met diplomaat M. De Norpois over de Dreyfuss affaire. Baron de Charlus keuvelt met Odette Swann over het vrouwelijk schoon. Centraal in de salon zit madame de Villeparisis achter haar schildersezel bloemen te schilderen en iedereen is onder de indruk van haar kleuren. Eindelijk wordt Marcel door Saint Loup aan de hertogin voorgesteld. Ze praten beleefd maar hij houdt er nog steeds geen uitnodiging aan over. Na afloop van het de visite vraagt Baron Charlus aan Marcel om even mee te lopen. Hij wil zich over hem ontfermen en van zijn geestelijke kapitaal laten profiteren op voorwaarde dat hij zijn societyleven opzegt.

Thuisgekomen blijkt zijn oma ziek in bed te liggen. De dokter wordt gehaald en hij overtuigt haar ervan dat veel ziekten ingebeeld zijn. Hij stuurt haar met Marcel naar buiten voor een wandelingetje. Als ze in het parkpaviljoen te lang op het toilet blijft blijkt dat ze daar een attaque heeft willen verbergen.

De Kant van Guermantes lijkt wel het deel met de mooiste beeldspraken. De ene zin is nog mooier dan de andere. Heel moeilijk om met het overschrijven ergens te beginnen en weer te stoppen.

Het toilet van deze twee vrouwen leek  me een sneeuwwitte en veelkleurige zichtbaarmaking van wat in hen omging, en zoals ik er niet aan had getwijfeld of de gebaren die ik de Princesse de Guermantes had zien maken waren in overeenstemming met een verborgen gedachte, zo leken de veren die zich om haar gezicht vlijden en het van lovertjes schitterende keurslijf van haar nicht een betekenis te hebben, een attribuut te zijn van elk van beide vrouwen dat alleen aan haar toebehoorde en waarvan ik de betekenis had willen kennen: de paradijsvogel van de een leek mij, als de pauw van Hera, onvervreemdbaar de hare; en ik geloofde niet dat enige vrouw zich, zo min als de fonkelende, met franje omzoomde aegis van Pallas Athene, de pailletten van de ander had kunnen toe-eigenen.      58

Ik voelde dat de kamer niet leeg was, dat zich er iemand bevond. Maar het was het aangestoken vuur in de haard. Het kon niet stil liggen, het verlegde houtblokken, op een stuntelige manier.      75

…… en dankzij het vuur dat eindelijk aan de schoorsteen gewend was geraakt en, als een liggend dier in gretige afwachting, geluidloos en trouw, hoogstens van tijd tot tijd een verbrokkelend stukje gloeiend hout liet vallen of tegen de wand van de haard schurkte.      76

Soms gingen mijn ogen omhoog naar een of ander groot appartement waarvan de luiken niet waren gesloten en waar amfibische mannen en vrouwen, zich iedere avond weer aanpassend aan een ander element dan overdag, langzaam rondzwommen in de dikke vloeistof die bij het vallen van het donker gestaag uit het reservoir van de lampen opwelt om de kamers tot de rand van hun stenen of glazen wanden te laten vollopen, en waarin zij bij het verplaatsen van hun lichaam een gouden, olieachtige deining teweegbrachten.          98/99

Zo gaat het ook wanneer de door de listen en lagen van het toeval je scherpzinnige, devote liefde wordt belet tijdig toe te snellen om aan je blikken te onttrekken wat zij niet mogen aanschouwen, wanneer het oog de liefde vóór is en, als eerste ter plaatse, aan zichzelf overgelaten, werktuiglijk op de manier van een film functioneert en in plaats van het beminde wezen dat allang niet meer bestaat, maar waarvan de liefde de dood niet wilde weten, het nieuwe wezen aan je laat zien dat zij honderd keer per dag van een dierbare, bedrieglijke gelijkenis voorzag.       144

Mme de Guermantes was gaan zitten. Haar naam, vergezeld als hij ging als haar titel, voegde aan haar lijfelijke aanwezigheid die van haar hertogdom toe, dat zich om haar heen projecteerde en midden in de salon, rond de poef waarop ze zat, de lommerrijke, gulden koelte deed heersen van de bossen van Guermantes. Wel voelde ik enige verbazing dat hun evenbeeld niet duidelijker was af te lezen aan het gezicht van de hertogin dat niets plantaardigs bezat, en waarop hoogstens het couperoseachtige rood van de wangen – die eigenlijk, zo leek het, de kleuren van het Guermantes-wapen hadden moeten dragen – het gevolg, maar niet de weergave was van lange ritten te paard in de open lucht. Later, toen ik onverschillig voor haar was geworden, leerde ik vele trekken van de hertogin kennen, met name (om mij vooreerst tot datgene te bepalen waarvan ik de bekoring al onderging, maar nog niet wist te onderscheiden) haar ogen, waarin als op een schilderij de blauwe hemel zat gevangen van een namiddag in Frankrijk, goeddeels opgeklaard, badend in het licht ook al scheen er geen zon; en een stem die bij de eerste rauwe klanken haast volks leek te klinken, geblakerd, als de stoeptreden van de kerk van Combray of van de banketbakker op het plein, door het lome, plekkende goud van een plattelandszon.   212

Maar die eerste dag onderscheidde ik niets, mijn vurige aandacht verdampte onmiddellijk het weinige dat er op te vangen zou zijn geweest.    212

Grande Dame zijn is de grande dame spelen, dat wil voor een deel zeggen, eenvoudig doen. Het is een rol die handenvol geld kost, vooral omdat eenvoud pas aanspreekt onder voorwaarde dat anderen weten dat je niet eenvoudig zou hoeven zijn, dat wil zeggen, steenrijk bent.      262

Ze overgoot me met het licht van haar blauwe blik, aarzelde even, ontvouwde en reikte de stengel van haar arm, en liet haar lichaam naar voren hellen, dat als een struik die is neergeduwd en die losgelaten, zijn natuurlijke stand herneemt, snel weer achterwaarts rechtop schoot.      264

Naast haar was, groot en olympisch, M. de Guermantes log neergezet. Het leek of de in al zijn leden alomtegenwoordige notie van zijn vele rijkdommen, als waren ze in de smeltkroes tot één menselijke goudstaaf gegoten, een buitengewone densiteit gaf aan de man die zoveel waard was. Toen ik hem goedendag zei verhief hij zich beleefd van zijn zetel en ik was me bewust van zijn inerte, compacte massa groot dertig miljoen die de aloude Franse opvoeding in beweging bracht, omhoog duwde, en voor mij overeind hield.        296

En op een toon die hij zo volledig van wat hij zei kon losmaken dat hij aan iets heel anders leek te denken en werktuiglijk, uit pure beleefdheid, met je leek te praten, vroeg hij …….  299

Guermantes 2

Deel 2 begint met de zieke oma die na een kort maar hevig ziekbed sterft. De dokters bezoeken met gewichtige gezichten maar kunnen niet veel meer doen. Saint Loup maakt het uit met Rachel en Marcel krijgt onverwacht bezoek van Albertine Simonet. Zij was in deel 2 een van de bloeiende meisjes in Balbec en ze hebben de ruimte omdat Marcels ouders in Combray zijn. Albertine is volwassen geworden, hij mag haar nu wel kussen en er ontstaat een liefdesrelatie.
Marcel ontmoet de Hertogin bij Mme de Villeparisis en zij nodigt hem eindelijk uit bij haar te komen dineren. Zoals als altijd bij Proust gebeurt dit als hij eigenlijk niet meer verliefd op haar is. Want zijn hart is nu vol van Mlle de Stermaria waarmee hij diezelfde avond een rendez-vous heeft. Ze zegt echter op het laatste ogenblik af en als Saint Loup langskomt rijden ze door een dichte mist naar een restaurant. Vervolgens gaan ze naar de salon van de Hertogin en hij ziet eindelijk haar Elstirs. Proust neemt vervolgens 50 pagina’s de tijd om het echtpaar Guermantes te beschrijven. Hij vergelijkt de losse stijl van de Guermantes met de veel stijvere Courvoisiers. Hij moet de salon eerder verlaten om op 23:00 zijn opwachting te maken bij de baron de Charlus. Marcel is niet welwillend genoeg en wordt uitgescholden in een onvoorspelbare driftbui. Het boek eindigt op de soiree van de Prinses de Guermantes waar hij met een terminale Swann over de Dreyfuss affaire praat. Opnieuw zijn alle Guermantes aanwezig en steelt de hertogin de show met haar rode jurk.
Opnieuw weer heerlijk veel mooie zinnen om over te schrijven.

Niet dat Albertine al toen ik in Balbec was over een presentabele hoeveelheid uitdrukkingen beschikte van het soort dat onmiddellijk verraadt dat men uit een gegoede familie komt, en die een moeder van jaar tot jaar aan haar dochter prijsgeeft zoals ze haar, naarmate ze groter wordt, bij belangrijke gelegenheden haar eigen juwelen geeft.      51

Weliswaar hadden mijn verlangens uit de tijd van Balbec Albertine’s lichaam zo doen rijpen, er zo’n zoete weelde aan geur en fleur ingelegd dat ik, op onze tocht naar het Bois, terwijl de wind als een zorgzame tuinier de bomen schudde, de vruchten liet tuimelen, de dorre bladeren veegde, bij mezelf dacht …..   84

De Guermantes – althans voor zover die naam waardig – waren niet alleen van een exquise hoedanigheid van huid, van haar, van glasheldere ogen, maar hadden een houding, een manier van handen geven, waardoor zij in dat alles zo van een willekeurige man van de wereld verschilden als deze laatste van een boer in een boezeroen. En ondanks hun beminnelijkheid dacht je: Hebben ze niet het volste recht, al verhelen ze het, om als zij ons zien lopen, groeten, uitgaan, al die dingen zien doen die, door hen volvoerd, de gratie krijgen van de vlucht van een zwaluw of het neigen van een roos, bij zichzelf te zeggen: ‘Zij zijn van ander ras dan wij, en wij, wíj zijn de groten van de aarde’.         137

……. zodat wanneer de Guermantes je, na een snelle ronde de verborgenste schuilhoeken van je ziel en je achtbaarheid, waardig had bevonden hem voortaan te onmoeten, zijn hand, aan een over de hele gestrekte arm naar je toe gestoken, je een floret leek te reiken voor een tweegevecht, een hand kortom die op dat ogenblik zo ver van de Guermantes af stond dat het, wanneer hij vervolgens het hoofd neeg, moeilijk viel te onderscheiden of jij het was of zijn eigen hand die hij groette.          143

Maar wordt weelde weliswaar uit verkwisting geboren en niet uit rijkdom, niettemin kan het eerste alleen duren als het tenslotte de steun krijgt van het laatste, waarmee het zich pas dan naar hartenlust kan uitvieren.       148

Wat overigens de hooggespannen verwachting waarmee de Princesse de Parme naar het huis van de hertogin kwam volop rechtvaardigde was dat vermakelijke, gevaarlijke en opwindende element – waar de prinses zich aan overgaf met een soort angst, bevangenheid en verrukking (als aan zee bij het ‘kopje onder gaan’ waar de badmeesters voor waarschuwen, om de eenvoudige reden dat geen van hen kan zwemmen) waar ze versterkt, gelukkig en als herboren uit opdook, en dat de esprit van de Guermantes heette. De Guermantes esprit – een entiteit even onbestaand als de kwadratuur van de cirkel – was een zo gerenommeerd iets als de rillettes van Tours of de biscuits van Reims.       156/159

Dergelijke visites waren een evenement. Het hart van de Princesse d’Epinay, die altijd ontving in haar grote salon op de begane grond, begon wat sneller te kloppen wanneer ze zag dat van verre, als een eerste gloed van een onschuldige brand of de verkenningspatrouille van een onverhoopte invasie, langzaam, met een schuinse gang de binnenplaats overstekend, de hertogin er aankwam, een beeldige hoed op het hoofd, in haar hand een hellende parasol waar de zomergeur van af stroomde.        161

Van dergelijk divers soort was de verbazing waarop de Princesse de Parma wist dat ze zich mocht voorbereiden als zij Mme de Guermantes op literair of mondain terrein een vraag stelde, en die maakte dat, tijdens zulke diners bij de hertogin Hare Hoogheid zich dan met de angstvallige en verrukte behoedzaamheid van de tussen twee hoge golven opduikende baadster aan het geringste onderwerp waagde.        178/179

De Princesse de Parme, tot dusver aangenaam omspoeld in het geestelijk bad dat ze vanavond nam, in een branding voor haar in beweging gehouden, en die, zo meende ze, al meedeinend op de paradoxen die de een na de ander kwamen aanrollen, niet anders dan bijzonder heilzaam voor haar kon zijn, schrok op bij de ongehoorde hoogte van deze laatste, bang dat ze grond verloor.        200

En na de Princesse de Parma uitgeleide te hebben gedaan zie M. de Guermantes, mijn jas pakkend: ‘Ik zal u eens in uw velletje helpen.” Hij glimlachte zelfs niet meer bij het bezigen van de uitdrukking, want de platvloerse gezegden waren, juist daarom, vanwege het vertoon van eenvoud van de Guermantes, aristocratisch geworden.      249.

Madame Standish, photo de Nadar, (Rmn) modèle de la duchesse de Guermantes pour Proust

Proust heeft het personage van de Hertogin geënt op meerdere dames. Madame Standish (1847-1933) is er een van en in 1882 gefotografeerd door Nadar. Ze komt nog het dichts bij mijn voorstelling. Jammer dat het geen kleurenfoto is.

Comtesse Greffhule, photo de Nadar (Rmn), modèle de la duchesse de Guermantes
Comtesse Greffhule (1860-1952) geldt als ander inspiratie model. Opnieuw door Nadar gefotografeerd maar al verder weg van mijn ideaalbeeld. Bijna al jammer dat het beeld is gezien en te hopen dat het weer snel door de tekst wordt overschreven. Toch werd ze beschouwd als voorbeeld van voorname schoonheid.  De 21-jarige Proust ontmoette haar in 1892 en achtervolgde haar voor een foto die zij verbeten weigerde.
Laure de Chevigné Comtesse_Adhéaume_de_Chevigné_(née_Laure_de_Sade)
Laure Comtesse de Chevigné (1859-1936) is een laatste inspiratiebron geweest van Marcel Proust voor de Hertogin. Vooral door haar hautaine blik komt ze weer wat dichter bij mijn ideaalbeeld.
Duc Armand de Guiche (1900) par Nadar  (Saint Loup)
Duc Armand de Guiche (Nadar 1900) stond model voor Robert de Saint Loup. Hij zit goed in de lijn van mijn voorstelling en is misschien zelfs een versterking daarvan.

Voor mijn vorige Proust blogs zie:

Deel 1: De kant van Swann – 1913
https://erikgveld.wordpress.com/2013/03/04/marcel-proust-1-de-kant-van-swann-1913/

Deel 2: In de schaduw van de bloeiende meisjes – 1918
https://erikgveld.wordpress.com/2014/08/29/marcel-proust-2-in-de-schaduw-van-de-bloeiende-meisjes-1918/

 

 

Advertisements

From → literatuur

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: