Skip to content

George Eliot – Middlemarch – 1874

25/05/2015

george-eliot-middlemarch

Iedere zaterdag eindigt de Volkskrant Sir Edmund bijlage met een ‘Gids van de Week’. Daarin geeft een bekendheid uit de cultuurwereld een 10-tal voorbeelden  van zijn of haar  inspiratiebronnen. Als op 31 januari 2015 de Engelse geschiedkundige John Julius Norwich Venetië, de Ring der Nibelungen, de Taj Mahal en Edward Gibbon opsomt voel ik me op gewaardeerd terrein. Ik sta dus wijd open als hij Middlemarch van George Eliot als de Engelse Oorlog en Vrede aanprijst.
Een paar weken later kopen we voor de boekenweek de nieuwe uitgave van De Grote Steinz en Middlemarch blijkt bij de 100 meesterwerken te horen. Pas dan besluit ik definitief  om het dikke boek te kopen. Want die heerlijk trage 19-de eeuwse romans blijven een groot leesgenoegen.
Ik overweeg eerst een Engelstalige versie maar besluit na een proefpagina toch voor de vertaling. Vooral bij zo’n groot boek kan het Engels een brug te ver zijn. Het is ook niet netjes tegenover mijn andere romantische klassiekers om nu het Nederlands te verlaten. De vertaling is echter niet meer normaal via de boekhandel verkrijgbaar maar gelukkig heeft Bol.com zijn bijzondere kanalen Een toeleverancier biedt een nieuwe gebonden uitgave van de Gouden Atheneum Polak Serie aan voor €125,-. Zo belangrijk is het tactiele nu ook weer niet en ik kies voor de als nieuwe tweedehands paperback van dezelfde vertaling die € 36,50 kost. Hij wordt 3 keer aangeboden maar ik krijg van ieder na een paar dagen hetzelfde ‘niet leverbaar’ bericht terug. Rest me tot slot het ‘in redelijke staat’ verkerende tweedehands exemplaar van € 25,-. Dat redelijk blijkt, als het boek eindelijk door de postbode wordt afgeleverd, heel redelijk te zijn. Atheneum Polak maakt gelukkig degelijk ingebonden paperbacks en het boek ziet er uit alsof het eenmalig door een nette lezer is gebruikt.

Middlemarch is een lekker boek om kopje onder in te gaan. Op de 900 grote pagina’s van 420 woorden staan in totaal 380.000 woorden. Het werd gepubliceerd in 1874 en werd destijds omringd door vaak nog dikkere concurrenten. Het 5 jaar eerder gepubliceerde Oorlog en Vrede (1869) van Tolstoi is met zijn 765.000 woorden zelfs twee keer zo dik. Ook De broers Karamazov  (1880) van Dostojevski, en Fortunata en Jacinta (1887) van Galdos zijn, met respectievelijk 500.000 en 475.000 woorden, aanzienlijk groter. La Regenta (1885) van Clarin is met 380.000 woorden precies even lang. Allemaal meeslepende meesterwerken die mijn verwachtingen aanscherpen.

UNSPECIFIED - CIRCA 1754: George Eliot (1819-1880) pen name of Mary Ann Evans. Important British novelist. Author of 'Adam Bede', 'Silas Marner', 'The Mill on the Floss', 'Romola',' Felix Holt', Middlemarch', 'Daniel Deronda', etc. Eliot as a young woman, after the portrait by F d'A Durade. (Photo by Universal History Archive/Getty Images)

George Eliot is het pseudoniem van de Engelse schrijfster Mary Ann Evans (1819-1880). Met haar mannelijke naam wilde ze het vooroordeel ontlopen dat vrouwen alleen maar luchtige romans schrijven. Ze had haar hele leven een relatie met de gehuwde schrijver George Henry Lewes en trouwde in 1880 met de 20 jaar jongere bankier John Cross waarna ze kort daarop overleed. Naast haar magnum opus Middlemarch schreef ze nog 6 romans en vele gedichten. Haar beroemdste citaat is bevordert tot tegeltjes wijsheid: It’s never too late to be what you might have been.
Een vergelijking met de andere grote Engelse schrijfster Jane Austin (1775-1817) ligt voor de hand maar blijkt niet relevant. Jane Austin is 45 jaar eerder geboren en behoort duidelijk nog tot het ancien regime. Ik heb haar romans slechts geprobeerd en kon haar pedante toontje niet goed verdragen. De verhalen zijn mij alleen maar bekend van de speelfilms (vooral niet vanuit de BBC series) die van haar boeken zijn gemaakt. Ang Lee heeft met Sense & Sensibility (1995) de maatstaf voor dit kostuumdrama bepaald. De mening van sommigen dat een Jane Austin roman je hele boekenkast waardeloos maakt vind ik toch weer te ver gaan.

Mary Ann Evans schrijft dus 2 generaties na Jane Austin. Daarmee heeft ze een dieper psychologisch inzicht en kan haar personages als veelzijdige mensen tussen goed en slecht neerzetten. Ze neemt alle tijd voor precieze duiding en helpt de lezer met hapklare hoofdstukken. Middlemarch heeft als ondertitel: een studie van het leven in de provincie. En dat is precies wat we krijgen. Het verhaal speelt in 1830 en Eliot gebruikt haar jeugdervaringen als vertrekpunt. Ze groeide blijkbaar op in de betere burgerkringen en haar beeld is weinig sociaal kritisch. De ellende van mijnwerkers, de uitbuiting van wevers  en de kinderarbeid komen niet aan bod. De werkelijke hongerarmoede lijkt uitgebannen. De enige glimpjes van de naderende industrialisatie zijn de komst van de spoorwegen en de pogingen van Dorothea om hygiënische arbeidershuisjes te ontwerpen. Maar deze onderwerpen worden slechts aangestipt en zijn geen hoofdthema’s van de roman. Zelfs de pogingen van huisarts Lydgate om de gemeenschappelijke basis van alle weefsels ontdekken is van weinig belang voor het verhaal. Eliot doet dus precies wat ze van plan was. Ze documenteert het leven in de provincie en onthoudt zich van een waardeoordeel. Ze ventileert haar kritiek in heel subtiele observaties: En mannen weten natuurlijk altijd wat het beste is, behalve bij dingen die vrouwen beter weten.

Middlelmarch

George Eliot doet zich in naam voor als man maar schrijft haar verhaal wel degelijk vanuit het vrouwelijk perspectief. Zij hangt het leven in Middlemarch op aan 3 vrouwelijke hoofdpersonen. Hun manieren om aan de man te komen zijn de stereotype bouwstenen voor een kostuumdrama.

De vrome en knappe Dorothea Brooke (19) woont met haar praktische zusje Celia (18) bij haar oom die na het overlijden van hun ouders voogd is. Juffrouw Brooke bezat het soort schoonheid dat door zeer eenvoudige kleding nog geaccentueerd schijnt te worden.  (11)  Dorothea is op een naïeve manier temperamentvol en houdt weinig rekening met wat de buitenwereld denkt. Ze heeft een hart dat groot genoeg is voor de maagd Maria. (818). Zonder ooit verliefd te zijn geweest trouwt ze met de 48 jaar oude theoloog Edward Casaubon. Haar ideaal is om hem bij te staan bij zijn levenswerk De sleutel tot alle mythologieën dat handelt over de achtergronden van het geloof. Maar al op de huwelijksreis in Rome komen de eerste barsten in hun liefde. Ze adviseert haar man om eindelijk te stoppen met het archiefonderzoek en te beginnen met het schrijven van zijn boek. De kunstzinnige neef van haar man Will Ladislaw verblijft ook in Rome. Hij vertelt haar dat de Duitsers al veel verder zijn en dat het levenswerk van Casaubon geen enkele waarde zal hebben. Er ontstaat een onuitgesproken liefde tussen Dorothea en Will die als aankomend kunstenaar met zichzelf overhoop ligt. Vlak na de terugkeer naar Middlemarch vestigt Will zich daar ook. Hij wordt hoofdredacteur van een door de oom Brooke opgerichte krant. Casaubon krijgt een hartaanval en vreest dat zijn levenswerk waar hij 30 jaar voorbereidend onderzoek voor heeft gedaan in gevaar komt. Hij trekt zich terug op zijn studeerkamer en de huwelijksband verkilt nog meer. Bij zijn overlijden blijkt hij testamentair te hebben bepaald dat Dorothea niet erft als ze trouwt met Will Ladislaw. Dat betekent dat Will eerst fortuin moet maken voor hij Dorothea zijn liefde kan betuigen. Hij vertrekt uit Middlemarch om als voorbereiding op de politiek in Londen advocaat te worden. Bij het afscheid kunnen beiden hun liefde niet uitspreken. Will weet niets van het testament en is te trots om met een rijke vrouw te trouwen. Dorothea denkt dat hij juist vanwege het testament niet met haar wil trouwen. Na verloop van tijd hoort Will van Rosamond van de testamentaire eis en kan hij Dorothea eindelijk ten huwelijk vragen.

De tweede vrouwelijke hoofdpersoon is de pragmatische en tot een perfecte ‘partij’ opgevoede  Rosamond Vincy. Als dochter van de burgemeester staat ze sociaal boven aan de pikorde en moet de mannen van zich afslaan. Zij geeft nooit blijk van ongepaste kennis en was immer de som van keurige gevoelens, muziek, dans, tekeningen, elegante brieven, persoonlijk album met geselecteerde poëzie en volmaakte blonde schoonheid die voor de gedoemde man van de tijd de onweerstaanbare vrouw uitmaakte. (290)  Rosamond was namelijk een van die vrouwen die veelal in de overtuiging leven dat iedere man die zij ontmoette hen uitverkoren zou hebben als hun keus niet bij voorbaat hopeloos was geweest. (802). Ze vindt de man van haar dromen in de buitenstaander Tertius Lydgate (27) die zich als huisarts in Middlemarch komt vestigen. Hij wordt daarnaast door bankier Bulstrode aangesteld als directeur van een nieuw ziekenhuis voor infectieziekten. Lydgate is ambitieus en wil zijn bijdrage aan de medische wetenschap leveren. Zijn potentiële carrière is dus het perfecte vehikel voor de gewenste status van Rosamond en zij kan hem overhalen om een te duur huis te kopen. Het beginnend artsenbestaan bracht toen niet veel op. Een huisarts was tevens apotheker en de verkoop van medicijnen een bron van inkomsten. Lydgate weigert aan deze praktijk mee te werken en stapelt schuld op schuld. Rosamond telt echter alleen maar haar zegeningen en weigert te bezuinigen. Rosamond bezat een onoverwinnelijke soort halsstarrigheid dat nooit moeite verspilt aan heftig verzet. (621). Lydgate probeert met alle middelen zijn huwelijk te redden maar stuit steeds op haar botte egoïsme. Zijn wetenschappelijk werk wordt verwaarloosd en hij grijpt naar de opium. Ten einde raad richt hij zich tot Bulstrode om geld te lenen en zijn schulden af te lossen.

De 3de vrouwelijke hoofdpersoon is de onaantrekkelijke maar uitgesproken Mary Garth. Ze heeft weerbarstige krullen en een gezichtje waar geen lelie of roos op bloeide. Haar rappe tong bezorgt jeugdvriend Fred Vincy (de broer van Rosamond) veel ongemak. Hij houdt van haar maar zij wil maar niet meewerken. Ze zijn van kindsaf bevriend en kunnen de kibbelfase niet ontstijgen. Mary werkt op het landgoed van de rijke en oude Peter Featherstone. Fred rekent erop dat hij zijn vermogen zal erven en leeft er onbezorgd op los. Als Featherstone sterft blijkt dat hij zijn vermogen aan de onbekende Joshua Rigg heeft vermaakt. Om te kunnen trouwen moet Fred aan de slag om zelf vermogen te vergaren. Hij heeft gestudeerd voor dominee maar zijn hart ligt er niet. Via dominee Farebrother polst Fred de gevoelens van Mary. Deze is zelf ook verliefd op Mary maar heeft vanwege de zorg voor zijn moeder, tante en zuster onvoldoende inkomen om te trouwen. Mary meldt dat zij op Fred wil wachten mits hij geen dominee wordt. Fred gaat in dienst bij haar vader die hem het landgoedbeheer leert. Hij wordt aangesteld op hetzelfde kasteel van Featherstone dat hij hoopte te erven. Na verloop van tijd zal hij voldoende vermogen sparen om met Mary te kunnen trouwen.

De bankier Nicholas Bulstrode is de katalysator die in het laatste deel de verhaallijnen samen knoopt. Hij koopt het kasteel van de overleden Featherstone en ontmoet daar John Raffles. Deze chanteert hem met zijn verleden. Bulstrode trouwde namelijk vroeger een rijke weduwe en hield voor haar verborgen waar haar weggelopen dochter was. Toen zij stierf erfde hij haar kapitaal en verhuisde naar Middlemarch. Die dochter blijkt de moeder te zijn van Will Ladislaw. Bulstrode geeft Raffles een paar keer zwijggeld maar komt niet van hem af. Steeds als het geld op is keert de schurk weer terug voor meer. Zijn gezondheid gaat zienderogen achteruit en Bulstrode haalt  dokter Lydgate erbij. Raffles krijgt opium en Lydgate waarschuwt dat dit niet in combinatie met alcohol gebruikt mag worden. Bulstrode staat echter toe dat de huishoudster zoals in die tijd gebruikelijk was toch alcohol aan de patiënt geeft. Raffles sterft maar heeft zijn lasterverhaal al aan anderen vertelt. De roddel doet zijn werk en Bulstrode’s reputatie is verloren. Omdat Lydgate plotseling schuldenvrij is wordt hij ervan verdacht tegen betaling euthanasie te hebben gepleegd. Dorothea start tevergeefs een actie om Lydgates naam te zuiveren en Rosamond en Lydgate verhuizen naar Londen.

Eliot Photograph

En dan stopt de handeling zonder dat alle losse eindjes aan elkaar geknoopt zijn. Het boek is dus echt meer een studie en tijdsbeeld dan een roman. Mijn samenvatting geeft geen totaalbeeld maar is slechts een beschrijving van de hoofdpersonages. George Eliot wilde een alomvattend boek maken over het Engeland van 1830. Ze schreef in 1870 en was nog voldoende dichtbij om een authentiek tijdsbeeld te kunnen documenteren. Dat was voor mij zeker een van de redenen waarom ik doorlas. Bij een hedendaags schrijver zou het verhaal zijn urgentie verliezen. Ik was er vermoedelijk al niet aan begonnen. Hoe wetenschappelijk verantwoord ook, zo’n beeld blijft toch een hedendaagse visie op het verleden. Met George Eliot als schrijfster geeft het verleden juist commentaar op ons heden. En opnieuw blijkt dat de mens niet veel is veranderd. Door het trage leven zonder internet en televisie worden de karakters uitvergroot en lijkt de huidige mens maar een dun uitgesmeerd wezentje met gehaaste oppervlakkige bezigheden.
George Eliot geeft ons een verbluffend diep inzicht in de gedachten en karakters van haar personages. Het is moeilijk voor te stellen dat het maar één schrijfster was die zo’n veelzijdig beeld kan geven. Ze gaat diep, heel diep maar houdt altijd distantie en blijft daardoor begripvol en rechtvaardig in haar oordelen.

Als ik halverwege het boek ben is de architect David Chippendale Gids van de week. Ook hij noemt het boek bij zijn invloeden. Engelsen zijn volgens hem niet goed in grote ideeën maar blinken juist uit in het uitdrukken van de feilbaarheid van de mens. Hij heeft groot gelijk. Het menselijk falen is de kern van Middlemarch. Bijna geen enkrl personage krijgt wat hij hoopt of recht op meent te hebben. De voornaamste reden daarvoor is het roddelcircuit.  Er waren veel botte geesten in Middlemarch op wier mentale weegschaal alleen maar grote gewichten pasten. (170)  Nobele idealen en grote gedachten worden snel de grond ingeboord.   In de bestaande werkelijkheid lopen de snelsten van ons rond met een dikke laag domheid als isolatie. (213)  Als Lydgate in een ziekenhuis autopsie verricht doet het gerucht de ronde dat dat alle patiënten van zijn ziekenhuis worden opengesneden. Ook is een dokter niets waard als hij geen medicijnen voorschrijft. Je gaat toch niet betalen als je alleen maar een advies krijgt.

255111d8bbd4c2572ca8d8b70abf11c2

Het dikke boek presteert goed en levert een overdaad aan prachtige ontknopingszinnen. Geen beeldspraken maar wel vlijmscherpe observaties over het menselijk functioneren.

Sir James zweeg een moment. Hij vond het zelden gemakkelijke om zijn argumenten te formuleren; hij vond het vreemd dat mensen niet uit zichzelf wisten wat die waren, omdat hij alleen maar redelijke dingen bedacht.    78

Zijn geweten was groot en rustig, net als hijzelf; het functioneerde alleen als het geen moeite kostte.   80. (Over Casaubon.)
Onze emoties wonen niet afgezonderd in gesloten kamertjes maar gekleed in hun kleine garderobe van ideeën brengen zij hun proviand naar een gemeenschappelijke tafel en gebruiken gezamenlijk de maaltijd, waarbij ze van het gemeenschappelijke voedsel eten naar gelang hun eetlust.     182
Maar het uiteinde van de pen van mijnheer Brooke was een denkend orgaan, dat zinnen ontwikkelde, vooral welwillende, voor de rest van zijn verstand ze goed en wel kon achterhalen.    317

Het minnekozen van jonge mensen… dat ragfijne web! Zelfs de punten waar het aan vastgehecht is, de dingen waar dat fijne weefsel aan wordt opgehangen, zijn nauwelijks zichtbaar: vluchtige aanrakingen van vingertoppen, bleke blikken uit blauwe en bruine ogen die elkaar kruisen, onafgemaakte zinnen, minuscule bewegingen van wangen of lippen, de fijnste trillingen. Het web zelf is gemaakt van spontane gevoelens en ondefinieerbare vreugden, van het intens verlangen van het ene leven naar het andere, visioenen van eenheid, oneindig vertrouwen.      373

Rosamond werd ook serieus en nadenkend; ze liep in feite vele ingewikkelde zaken na op het gebied van kantjes, kousen en ondergoed en plooitjes in onderrokken, om een antwoord te kunnen geven dat tenminste vrij nauwkeurig zou zijn.    379

Desondanks kan de ijdelheid, die de hele dag en het hele innerlijk van de vrouw als werkterrein heeft, grote bouwwerken optrekken op grond van kleine aanwijzingen, vooral als het een aanwijzing betreft inzake de mogelijkheid van eindeloze veroveringen.    467 

Maar tegenstand heeft beschikking over een oneindige reeks tegenwerpingen, die zich nooit beperken tot binnen de grenzen van de kennis, maar eeuwig kunnen putten uit het gigantische arsenaal der onkunde.       473 

Caleb stond voor een probleem dat bekend is bij iedereen die in tijden van duisternis zonder hulp van wonderen geprobeerd heeft te redeneren met bewoners van het platteland die in hun onomstotelijke bezit van de waarheid zijn, die ze zich via een moeizaam proces van aanvoelen verworven hebben en die ze als de knots van een reus neer kunnen laten dalen op de weldoortimmerde argumenten voor een maatschappelijk nut dat zij niet als zodanig zien.     596

Ze zat te breien en kon naar eigen believen Fred aankijken of niet aankijken – altijd een voordeel als men zijn woorden een nuttige strekking wil meegeven.  609

Rosamond zei niets en glimlachte niet terug, maar de mooie lijnen van haar gezicht zagen er welwillend genoeg uit zonder dat ze hoefde te glimlachen.      619

Het blijft altijd zo dat als wij van meer formaat waren geweest, de omstandigheden zich minder tegen ons zouden hebben gekeerd.     623

Nieuws verspreidt zich dikwijls zo achteloos en doeltreffend als het stuifmeel dat de bijen meenemen ( zonder er een idee van te hebben hoe bepoederd ze er uit zien) als ze rondzoemen op zoek naar hun speciale nectar.      636

Ze ging gebukt onder lusteloosheid en het soort ongenoegen dat in het gemoed van een vrouw voortdurend verandert in onbenullige jaloezie, die niets met werkelijke aanspraken van doen heeft en uit geen diepere emotie voortkomt dan de vage eisen van de egoïstische ziel, maar die in staat is zowel tot woorden als tot daden aan te sporen.  (638)

Het heeft geen zin om verstandig te zijn voor andere mensen.   669

Terwijl die snaren nog in hem trilden, kon de schok die hij kreeg niet meteen duidelijk de vorm van woede aannemen.  701

….. alsof de verzengende kracht van mevrouw Dollops woorden zijn geestelijke vermogens geheel hadden verschroeid en vernietigd, tot ze door toediening van nieuw vocht weer tot leven zouden worden gewekt.    770

Toen ze nog meisjes waren had ze altijd het gevoel gehad dat ze haar zuster kon beïnvloeden met een goed geplaatst woord – door een venstertje open te zetten waardoor daglicht van haar eigen inzicht zich kon mengen met het licht van de vreemd gekleurde lampen die Dorothea altijd aan had.    874

Haar handelingen waren het gemengde resultaat van jeugdige, edele impulsen die zich een weg probeerden te banen te midden van de omstandigheden van een niet-ideale maatschappij, waarin grootse gevoelens dikwijls het uiterlijk aanzien van vergissingen hebben en een groots geloof het aanzien van een illusie.      893

En een prachtige laatste zin:

Maar de uitwerking van haar wezen op de mensen om haar heen was van onmetelijke omvang, want de wasdom van het goede in wereld is voor een deel afhankelijk van gebeurtenissen die niet de geschiedenis ingaan; en dat de zaken er voor u en mij niet zo slecht voorstaan als mogelijk was geweest, is voor de helft te danken aan het getal der mensen die getrouw in het verborgen leven en die rusten in graven die niemand bezoekt.    894
George Eliot 2
Advertisements

From → literatuur

One Comment

Trackbacks & Pingbacks

  1. 3 vijftallen uit 2015 | Ontknoping

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: