Skip to content

Zia Haider Rahman – In the light of what we know – 2014

24/08/2015

 

Nederland, Amsterdam, 2009Matthijs van Nieuwkerk, DWDD VARAFoto Bob Bronshoff

Eens in de maand laat Matthijs van Nieuwkerk in ‘De wereld draait door’ een panel van boekhandelaren het boek van de maand uitkiezen. Ik ga er niet speciaal voor zitten maar soms komt het feestelijke gebeuren zomaar langs. In het licht van wat wij weten won toen niet maar het betoog van de verkoper was zo gloedvol dat ik op onderzoek uitging. Zia Haider Rahman is een in Engeland wonende Aziaat die op zijn veertigste met zijn debuutroman de aandacht trekt. Voor sommigen schreef hij zelfs de roman die Jonathan Frantzen met Freedom had moeten schrijven. Een groter compliment is bijna niet mogelijk.
De recensies gaan over een eigentijds boek dat misschien teveel wil verklaren en uitleggen. De recensent van Trouw had zich tijdens het lezen best vermaakt maar gruwde van de gedachte om nog eens opnieuw te beginnen. Ik ben niet zo van het klein en fijn en beschouw de kritiek van de overdaad als een compliment. Je kunt je ambitie bij het schrijven nooit te hoog stellen. Ik raak steeds meer benieuwd naar deze Zuid Aziaat die de bankencrisis van binnenuit meemaakte en zijn contacten heeft in Pakistan en Afghanistan. Hoeveel maatschappelijk sensitiever kan je nog worden?

Rahman, Zia Haider

 

Zia Haider Rahman vertelt zijn verhaal op een originele en ingewikkelde manier. Een naamloze 50-jarige schrijver wordt onverwacht bezocht door zijn vriend Zafar en besluit diens levensverhaal te schrijven. Hij neemt hun keukentafelgesprekken op met een voicerecorder en put daarnaast uit de notitieboeken die Zafar zijn hele leven heeft bijgehouden. Het verhaal gaat van de hak op de tak en ook de gedachten en het leven van de schrijver komen aan bod. Voor mij is deze schrijfwijze een mooi voorbeeld in het geval ik zelf ooit een roman zou willen schrijven. Deze potpourri is het perfecte middel om los te komen van de last om lineair te verbeelden. Op de manier van Haider kun je alle indrukken en observaties in een willekeurige volgorde achter elkaar plakken en vervolgens kan de lezer zich aan de last van verwerking wijden.

Maar zo eenvoudig is het proces voor Haider natuurlijk niet verlopen. Als een evenwichtskunstenaar balanceert hij tussen orde en chaos en doet zijn uiterste best om een roman te schrijven die vooral geen roman is. Hij grijpt iedere kans aan om zijn verhaal te torpederen en schrijft het tegendeel van een pageturner. Zijn naamloze schrijver kan het goed verwoorden.

I am to much an imitator to be a true writer. But if I were writing a novel, rather than simply setting out the facts I know – those that I have been told, those I have read and those that come to me through my own experience – then I might have given  a thought to hanging upon bare facts  the ornamentation of reasons.   137

Bij het lezen moest ik aan 3 boeken denken. William T. Vollmann beschreef in Europe Central (2005) met eenzelfde virtuositeit WW2 . De geduldige en nauwkeurige observaties lijken op die van Javier Marius in zijn Jouw gezicht morgen trilogie (2002-2007).
De vertelstructuur met fictieve personages die op werkelijke bestaande mensen lijken kwam ik eerder in Austerlitz (2001)van W.G. Sebald tegen. Ik dacht in de goede richting want het voorwoord in Rahman’s boek is een citaat uit datzelfde Austerlitz.
Our concern with history is a concern with pre-formed images already imprinted in our brains, images at which we keep staring while the truth lies elsewhere, away from it all, somewhere as yet undiscovered.  

In the light

De levens worden in de roman afwisselend en op niet chronologisch volgorde door elkaar gevlochten. In mijn samenvatting van het verhaal zijn de puzzelstukjes uit elkaar gehaald en in de juiste volgorde over de 2 levens verdeeld. Het boek begint in 2008 als de schrijver een verwaarloosde Zafar voor zijn Londense voordeur vindt en gaat vervolgens terug in de tijd.

Zafar is in 1969 in Bangladesh geboren en verhuisde als kind met zijn ouders naar Engeland. Op 12-jarige leeftijd gaat hij alleen terug naar zijn geboorteland en tijdens de heenreis stopt de trein voor een beschadigde brug. Zafar stapt uit en loopt vooruit naar de volgende halte. Hij ziet hoe de brug achter hem instort en de trein in de rivier valt. In 1987 gaat hij wiskunde studeren op Oxford en hoort in 1988 op afstand hoe mechanisch Emily haar vioolspel instudeert. Zafar verdient tijdens de studie de kost door in de bouw te werken bij een interieurfirma. Hij verhuist naar Amerika en werkt bij een bank waar hij fixed income derivatives verhandeld. Hier wordt hij in 1995 door zijn vriend de schrijver bij een bijeenkomst van de South Asian Society voorgesteld aan Emily. Hij verlaat de bank en gaat om onbekende redenen in Engeland rechten studeren. In 1997 onmoet hij de ouders van Emily en hij vraagt haar ten huwelijk. Als reactie moet zij lachen en hij stelt de vraag nooit meer. In 2000 wordt Zafar opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis. Als hij 6 weken later ontslagen wordt is Emily in verwachting. Hij ziet erg naar het vaderschap uit maar Emily pleegt onverwacht abortus. Omdat het een legale abortus is rekent hij terug en ontdekt dat het niet zijn kind kan zijn geweest. Hij gaat nadenken waarom Emily heeft gezwegen over haar contacten met zijn vriend de schrijver. In 2002 reist Zafar op verzoek van de rapporteur van de UN vanuit Afrika via Islamabad in Pakistan naar Kabul in Afghanistan. Het is enkele maanden na de val van het Taliban regime en het land wordt overspoeld door gretige opbouw- en ontwikkelingswerkers. Emily is er een van en nu vraagt zij hem ten huwelijk. Het blijkt dat zij als Engelse meer om het huwelijk geeft dan om hem. Ze blijft even ondoorgrondelijk als voorheen en komt nog steeds veel te laat op haar afspraken. Als Zafar met een Amerikaanse huurling in een café heeft afgesproken bericht Emily dat ze eraankomt. Zafar gaat niet naar zijn afspraak en blijft op haar wachten. Het café wordt door een aanslag verwoest en Zafar is kwaad op Emily omdat hij dankzij haar nalatigheid is gered. Of wist zij van de aanslag? Als zij hem bezoekt is zij doodsbang en Zafar geniet voor de eerste keer van de macht die hij over haar heeft. Maar Zafar voelt zich een beetje verloren tussen de avonturiers en ontwikkelaars in Afghanistan en vertrekt.

De vriend van Zafar en de schrijver in het boek is een kind van rijke Pakistani. Hij is in 1969 geboren in het elitaire Princeton USA en studeert daar wiskunde.  In 1981 verhuist hij met zijn ouders naar Engeland waar de familie haar Pakistaanse roots hervindt. Hij gaat bij een Amerikaanse bank in de derivatenhandel werken en ontwikkelt de hypotheekbundels die de bankencrisis veroorzaakten. Een goede kredietrating is essentieel voor zijn beleggingsproduct. Hij krijgt die triple A rating van de vader van een goede vriend omdat hij voorkomt dat zijn zoon het leger in gaat. De bankencrisis van 2007/2008 breekt uit en de schrijver wordt als zondebok aangewezen en ontslagen. Hij is voor de buitenwereld de foute bankier die de hypotheekpakketjes verkocht aan gretige kopers. Zelf ziet hij zich eerder als een tussenpersoon die op een vraag van de markt inspeelde. Hij moet zich openbaar verantwoorden en vraagt zijn vader om raad. Maar ook daar moet hij bij een etentje in het in zijn ouderlijk huis tegenover vrienden in de verdediging. Om zichzelf te analyseren besluit hij de biografie van zijn vriend Zafar te schijven. Tijdens het gesprek realiseert hij zich dat hij Zafar heeft verraden met zijn relatie met Emily. Hij onderkent dat Zafar bezig is met een afscheid en nooit meer normaal in de wereld zal functioneren.

Op de voorlaatste pagina van het boek staat de foto van Gödel en Einstein die in Princeton al wandelend een gesprek voeren. Het is in wezen de samenvatting van het boek. Twee mannen die al converserend de wereld proberen te duiden.

leonard-mccombe-distant-of-mathematicians-albert-einstein-and-kurt-godel-taking-a-walk

In a sense, then, I have sat down to venture somewhere undiscovered, without the certainty that it is discoverable.     (pag. 9)

Zia Haider Rahman heeft een filosofische roman geschreven. Hij probeert het onbenoembare te benaderen en zijn personages constateren voortdurend dat ze maar weinig weten van elkaar en van hun wereld.

Everything new is on the rim of our view, in the darkness, below the horizon, so that nothing new is visible but in the light of what we know.    (pag. 320)

Alle kennis blijkt beperkt en subjectief en daardoor zijn open keuzen amper mogelijk en meestal maatschappelijk bepaald.

What autonomy of choice do you have if your preferences are so obviously conditioned by your social milieu? Where is your autonomy if what you choose is what you are bound to have chosen? I have always felt that choice is a rarity in life, that it lies in wait in the crevices of time, to surprise us when we to have the least room to manoeuvre.      239

Daarnaast heeft Gödel met zijn stelling van onvolledigheid aangetoond dat er waarheden bestaan die niet bewezen kunnen worden. Het lijkt er bijna op dat Rahman de arrogante westerse geest wil confronteren met de meer bescheiden zienswijze van de Aziaat. Voor hem is er geen waarheid en zeker geen westerse waarheid. De Amerikanen kan hij nog wel begrijpen, zij zijn waarachtig op zoek naar kennis. Maar de Engelsen en hun Engelse mentaliteit moeten het ontgelden. De vriendin van Zafar is de Engelse Emily en zij staat model voor de Engelse mentaliteit van rangen en standen, privileges en de netwerken.  Zij speelt Bach technisch perfect op de viool maar kan er geen gevoel in leggen.

In England , the root of true, rightly guided power, the essence of authority , was not learning  but the veneer of knowledge, while projecting genuine ignorance of all that is vulgar.    120

In the light of what we know is een dik boek van 555 pagina’s en vraagt arbeid van de lezer. Dat mag best en is soms ook wel nodig om de ingesleten denkpatronen los te weken. Rahman slaagt daar goed in en zet zijn onzekere wereld met overtuiging neer.

Een bepalende keuze van Rahman is om de aanhalingstekens bij de “dialogen” weg te laten. Het wordt daardoor nooit meteen duidelijk wanneer Zafar spreekt of de schrijver denkt. Het probleem wordt vergroot doordat ze beiden in de ik-vorm denken en vertellen en hun uitlatingen associatief aan elkaar gekoppeld zijn. De schrijver in de roman snijdt zijn gedachten door het relaas van Zafar die op zijn beurt zijn betoog onderbreekt met uitweidingen. Tijdens dit gesprek stapt echtgenote Meena onverwacht binnen en breekt opnieuw in op de verhaallijn. Het is dus voortdurend opletten waar je bent en wie er aan het woord is. Ik weet niet of ik het spoor in de vertaling beter gevolgd zou hebben. Het Engels van Rahman valt soms net buiten mijn bereik maar heeft wel het voordeel van lezen uit eerste hand.

Na iedere ontwikkeling kapt Rahman zijn verhaallijn af en stapt over op een andere. Zafar komt in het begin van het boek aan in Afghanistan en pas na 500 pagina’s weten we wat hij daar deed. Gelukkig krijgen we ondertussen ruim voldoende originele observaties voorgeschoteld om het geduld te bewaren en de investering op te brengen. Meestal vormt zich halverwege een boek wel een aanknopingspunt voor mijn blog of op zijn minst hoe ik zal beginnen. Rahman geeft die mogelijk niet en hij laat me wachten tot alle verhaallijnen als de rivieren van Bangladesh bij het einde in de zee zijn samengestroomd. Ondertussen zijn we een hoop te weten gekomen over de bankencrisis, het ontstaan van Pakistan en Bangladesh en dat de positie in de wereld van een Aziaat afhangt van het pak dat hij heeft aangetrokken.

Rahman, Zia Haider 2

De schrijver uit in het boek heeft zo’n overtuigende stem dat je hem al snel voor Rahman zelf aanziet. Dat is natuurlijk een veel gemaakte fout die door een vakkundig schrijver graag wordt opgeroepen. In het geval van Zia Hayder Rahman blijkt dat hij zijn eigen persoon evenredig over zijn 2 romanfiguren heeft verdeeld. Hij is net als Zafar geboren in Bangladesh en verhuisde als baby naar Londen. Zijn vader werd daar buschauffeur en zijn moeder naaister. Ondanks die armoede kon hij studeren in Oxford, München, Cambridge en Yale en werd investeringsbankier bij Goldman Sachs in New York. Dat gaf blijkbaar geen voldoening. Hij ging rechten studeren en eindigde als mensenrechten advocaat met corruptie als aandachtsveld. Vreemd genoeg staat zijn geboortedatum nergens vermeld. Ik heb ergens opgevangen dat hij nu ca. 40 jaar oud is. Tijd genoeg dus om zijn imposante debuut te overtreffen. De titel In the light of what we know is mooi gekozen. De ontknopingszinnen maken overduidelijk dat de mens weinig weet over zichzelf en de wereld. Een standpunt waar ik me goed in kan vinden.

When I once asked him how a physicist could believe in God, his answer was that physics did not explain everything and it did not answer the question, Why these laws and not others?       7

Mrs. Fraenkel was a history teacher, whose physical appearance always warranted a pause. She seemed forever weighed down by the same grey and brown woollen pullover, her mauve hair an abandoned nest and so dry it would burst into flames at any moment. Her wrecked teeth, like a mouthful of broken cigarettes, denied her the self-confidence to smile for longer than an instant.           46

 We think we have measure of so many people, we have the sense of what they’re about, what drives them in the world. How many do we think of in this way? We might count them. But when we begin to think of how many people we believe in turn have the measure of us, things fall apart. Who has the mausure of us?       97

The truth is finer and the only answers each if hears are to the questions we are capable of asking.        98

Therein lies the heart of the matter: England and the English education, in which to carry knowledge is a social act, a statement of class and position.      119

I do not set great store in the hydraulic conception of the human psyche that psychoanalysis presents, that a push here and a yank here, and out, over there, comes the consequence, or that holding in anger is like holding in a sneeze.        138

I have often felt in certain English circles, that the parties to the exchange were acting out roles, merely going through the motions, while the real content was somewhere else, perhaps hovering in the air in between.        175

I believe that the English use language to hide what they mean.        175

Love that is earned or deserved is always suspect; the great observation on which Christianity is founded is that the graetest love cannot be earned or deserved.  That is not an ethical rule but an empirical observation, a scientifically testable proposition, and on that rock an entire religion has been built, a magnificent cathedral of hope.       183

Flying the flag at half-mast or, to be precise, not halfway down the pole but one flag shy of the top is to make room for the invisible flag of Death, the victor over all men.            203

Emily smiled at Tomaso. Her smile was engineered, machined into her countenance, an embossed symbol rather than an emotion. To Emily, that smile was somehow enough of an answer to all manner of questions, even when it was no answer at all. It earned her time. But when, more often than not, no further comment came from her, you did not press her. Somehow to do so felt inappropriate.        390

More than that, it’s the unknown unknows that bother me even if I have no clue what they are – because I have no clue what they are.      430

Donald Rumsfeld was loathed in Kabul, and his comically philosophical maxims were the butt of many jokes, but still I had to admit that his distinctions between known knowns, known unknowns and unknown unknowns were insightful and useful.      430

…. and he (=zijn kind) giggles because – it pleases me to believe – something in him understands something in me.         465

Wouldn’t we all do better not trying to understand, accepting the fact that no human being will ever understand another, not a wife with a husband, a lover a mistress, nor a parent a child? Perhaps that’s why men have invented God – a being capable of understanding.   Graham Greene in The Quiet American.    474

Scan

 

 

 

 

 

 

 

 

Advertisements

From → literatuur

2 reacties
  1. Wat kan ik zeggen? Ik ben blij dat het jou gelukt is het boek te lezen. Gefeliciteerd. Het lijkt me een geweldig boek.

Trackbacks & Pingbacks

  1. 3 vijftallen uit 2015 | Ontknoping

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: