Skip to content

William T. Vollmann – Europe Central – 2005

11/09/2015

12/06/2006 maandag

Beste John,

Mijn tweede grote boek van 2006 heb ik nog niet uitgelezen. Op pagina 750 en 100 bladzijden voor het eind wordt het lezen een mechanische verplichting en ben ik gestopt. De tekst is te ingewikkeld om met tegenzin door te lezen. Energie en aandacht zijn hoogst noodzakelijk om de schrijver te volgen. Het is verstandig om even op een Nederlandstalig boek over te stappen en op adem te komen. Hopelijk komen we later weer in de stemming maar ik vrees dat de spanningsboog definitief gebroken is.

William Vollman beleeft met Europe Central mogelijk zijn doorbraak naar een groter publiek. Dank zij de Metacritic site kwam voor mij zijn naam bovendrijven. Het boek stond in de top 10 van 2005 en de titel leek van toepassing op onze Polenvakantie (nu Oma in stiller vaarwater komt zou de vakantie misschien toch wel weer mogelijk kunnen zijn). Het boek heeft de National Book Award 2005 ontvangen.

William T. Vollman blijkt een veelschrijver. Als James Joyce 10 Ulyssessen had geschreven was het een minder belangrijk boek geworden. Het aanzien van Vollman lijdt onder zijn gigantische productie. Mensen veronderstellen al snel dat kwaliteit niet in kwantiteit geleverd kan worden. Als Europe Central zijn enige werk was zou er van een geniale creatie worden gesproken.

Hij is geboren in 1959 en gaat al snel op reis als een journalist die het gevaar opzoekt. Afghanistan ten tijde van de Taliban, Cambodja, Bosnië. Zijn entree in die werelden is meestal via de prostitutie. Hij trekt in bij zo’n meisje en leert de wereld vanuit het maatschappelijk laagste niveau kennen. Sinds zijn debuut in 1987 zijn al 13 lijvige (400 -1000) titels van hem verschenen. De cyclus Seven Dreams wordt meestal als zijn hoofdwerk beschouwd. Vier dromen zijn uitgegeven en handelen over mythische momenten uit de geschiedenis van Amerika. In de 7-delige cassette Rising up and rising down wordt in 3300 pagina’s een antwoord gegeven op de vraag wanneer geweld verantwoord is. Nog geen van zijn boeken is in het Nederlands vertaald.

Europe Central groot

En dan nu dus zijn grote Europe Central studie. Via internet zo’n heel mooie Amerikaans hardcover besteld. Je moet even geduld hebben maar dan krijg je wel waar voor je geld. Op mijn verjaardag mocht ik hem in het Geuldal uitpakken.

In een stijl die in nauwkeurigheid omgekeerd evenredig is aan de lengte van het boek geeft hij door middel van karakteristieke levens een beeld van het Oost Europa voor, tijdens en na WW2.

In chronologische volgorde springt het verhaal afwisselend van Duitsland naar Rusland. Het knappe is dat hij ondanks de overkill aan feiten (de verantwoording bestaan uit 53 dichtbedrukte pagina’s met sources) toch een roman schrijft. Het vertellersperspectief wisselt per verhaal en verandert ook nog binnen de verhalen. Het gebeurt op een volkomen natuurlijke wijze. Meestal vertelt een tijdgenoot, dan verschuift het standpunt naar de hoofdpersoon en een soms schiet het commentaar onverwacht door tot in de tegenwoordige tijd.

Vollmann geeft een gefragmenteerd beeld van de tijd. Een communistisch Rusland onder leiding van de realist (Stalin) dat naar het fascistische Duitsland kijkt. Een cultureel Duitsland onder leiding van the Sleepwalker (Hitler) dat naar een minderwaardig Slavisch Rusland kijkt. Vollmann kiest geen partij. Beiden systemen hebben hun noodzakelijkheden. Alle personen handelen vanuit hun idealisme.

De gekozen levens zijn van werkelijk bestaande personen. Op internet blijkt dat ze best bekend zijn en ruimschoots gedocumenteerd. Vollmann zet zijn lijnen geleidelijk uit. Door terugkerende namen blijken de verhalen toch aan elkaar te zijn gekoppeld: Karmen fotografeert Käte Köllwitz in Moskou, ze luisteren naar Shostakovitch. In de proloog wordt de telefooncentrale als communicatiemiddel uitgebeeld. Alle commando’s en contacten werden toentertijd via de telefoonkabel verspreid. Het afgaan van een telefoon is ook wel onheilspellend. En dan begint het spel met de levens. Om een indruk te geven zal ik een paar van de 38 hoofdstukken beschrijven.

Fanya Kaplan pleegt in 1918 een aanslag op Lenin. Hij herstelt maar de kogel blijft achter in zijn nek en is mogelijk de oorzaak van zijn overlijden in 1921. Lenins vrouw Krupskaya is een trouw volgeling van de revolutie waarin alleen de objectieve rationele argumenten tellen en de menselijke invulling ongewenst is. Krupskaya weet niet dat Fanya is terechtgesteld en wil haar in de gevangenis bezoeken. Stalin laat de rol door een actrice spelen. Die weet dat ze meteen daarna opgeruimd zal moeten worden. Uit alles blijkt dat het systeem belangrijker is dan de mens.

Käthe Kollwitz verliest haar zoon Peter in WW1. Als echtgenote van een Berlijns arts en communist maakt ze affiches over de ellende van het proletariaat. Zij wordt uitgenodigd voor een expositie in Moskou. Haar hele leven blijft ze afbeeldingen maken van de haar omringende ellende. In de talloze malen herhaalde vrouw met stervend kind is zij de vrouw en het kind.

In 1934 heeft Shostakovitch een heftige geheime relatie met Elena en dit resulteert in Sonate voor Cello en Piano Opus 40. Als zijn vriendin in verwachting is neemt hij zijn verantwoording en trouwt met haar. Elena Konstantinovskaya is de enige fictieve persoon in de roman. Zij is de schakel tussen meerdere personen.

Een agent van de geheime politie vertelt over het leven van de opstandige dichteres Anna Akhmatova.

In Bayreuth bekijkt Adolf Hitler de Ring opera’s van Richard Wagner en overdenkt zijn leven en Das Nibelungenlied.

Het beleg van Leningrad door de Duitsers en strijd van de bewoners. De gouden koepel van de kerk wordt grijs geschilderd om niet op te vallen tijdens de lichtaanvallen. Shostakovich is brandwacht op het dak van het conservatorium. Tijdens het beleg schrijft hij zijn symfonie 7,  die in de westerse wereld werd opgevoerd als aanklacht tegen het nazisme. .

De filmer Roman Karmen maakt aan de lopende band documentaires voor de communistische zaak in Spanje, Rusland en China. Hij heeft een relatie met Elena Konstantinovskaya.

Andrei Andrejevitsj Vlasov is een Russisch generaal die door de Duitsers wordt gevangen genomen en geleidelijk aan leider wordt van de een Russisch bevrijdingsleger in Duitse dienst. Hij strijdt tegen het Communistische Rusland voor een socialistische Russische staat. Wil het door Duitsland bezette Praag bevrijden maar wordt overgeleverd aan de communisten. In 1946 wordt hij na een showproces ter dood veroordeeld.

Generaal Friedrich Paulus van het zesde leger krijgt van Hitler de opdracht om Stalingrad ten koste van alles te veroveren. Hij is de perfecte militair die niet twijfelt aan zijn opdracht. Heel tragisch om te lezen hoe zijn leger van 300.000 man door de Russen, het uitblijven van bevoorrading en de winter wordt gesloopt. Hij blijft onverstoorbaar als een goed militair betaamt zijn Beethoven draaien, zijn sigaretje roken en zijn landkaarten bestuderen. Een dag nadat hij Veldmaarschalk wordt geeft hij zich over aan de Russen. Hij wordt beter behandeld dan zijn 70.000 resterende manschappen en eindigt zijn leven als communist in Oost Duitsland.

SS lid Kurt Gerstein is van mening dat hij de massavernietigingspraktijk moet documenteren en als bewijs aan de wereld kenbaar maken. In zijn functie als facilitair adviseur voor de concentratiekampen krijgt hij de kans om alles te aanschouwen en te inventariseren. Naar buiten toe speelt hij de rol van perfect SS officier. Na de oorlog kan hij zijn verhaal niet kwijt en pleegt in 1945 in een Franse gevangenis zelfmoord. Pas als in de jaren 60 de Endlösing door de Neo Nazi’s wordt ontkent krijgen zijn bewijzen betekenis voor de geschiedschrijving.

Operation Citadel gaat over de grootste en beslissende tankslag aan het oostfront van WW2. Moeilijk voor te stellen hoe 2 legers met ieder 3.000 tanks de strijd aangaan. Het is al een worden om zoveel tanks te fabriceren en rijdend te houdt. De Duitse hoofdfiguur verdwaalt tussen de vele linies. Hoe je vriend en vijand uit elkaar houdt! Hoe je voorkomt dat je op eigen troepen schiet!

De chaos van een na-oorlogs Berlijn uit de tijd voor de muur wordt beleeft in het hoofd van een gestoorde. Zijn chaotische wereldbeeld waarin hij iedere dag tussen oost en west op en neer schippert en steeds opnieuw Sjostakovisch vermoord. Het is het meest ingewikkelde hoofdstuk van het boek.

Al voor de oorlog verzette Hilde Benjamin zich in Nazi Duitsland als advocaat tegen de Nazi terreur. Het is een communistische strijd voor de gewone man. Na de oorlog blijft ze zich inzetten voor het volk. Ze wordt minister van justitie in Oost Duitsland en voert de communistische leer rücksichtloos uit. Het systeem gaat dan altijd voor het individu. Opvallend is ook dat de gerechtelijke macht onder invloed van de politiek komt. De geleerde rechters worden uit hun functie gezet en vervangen door handwerklieden. Waarom zou een timmerman niet weten wat goed of slecht is. Heel onthullend hoe een idealist zo door kan slaan en aan de verkeerde kant uitkomt.

Author William T. Vollmann poses in his studio in Sacramento, Calif., in 2005.

En zo gaat het maar door. Lijkt wel op In Europa van Geert Mak. Maar dan op een weerbarstige literaire manier die veel te raden overlaat.

En ook de observaties zijn raak. Ik heb lang niet alle ontknopingszinnen genoteerd. Ook velen gemist door onoplettendheid.

The majority of my symphonies are tombstones – D.D. Shostakovich

motto van het boek:
I often observed in myself that my will has decided even before my thinking is over. – Bismarck 32

It is an elementary biological necessity, for human beings to absorb color, to extract color – Moholoy-Nagy  ( de Bauhausleraar)– 46

Art does not so much derive from life as actually change the perception and appreciation of it. -107 (lijkt wel veel op mijn relaas op de tuin waarin ik poneerde dat ik door een boek verander, anders wordt geordend)

I wondered whether happiness is invisible until it’s lost -119

His life had supplied him with no indications of scale whatsoever – 130 (over Hitler)

A soldier without the justification of obedience is the merest murderer – 382

….the cries of the survivors, each cry utterly sincere and wrapped up in itself, as if its own pain were the first pain which had ever come into this world…- 387

….. for who are we tot think of ourselves of such interest to others that they can truly read us? – 481

He’s but the catalyst of a biochemical reaction which turn pain into music – 623 – Over Shostakovich

Heel treffend zijn de langzaam omkerende waarden. Hoe schuldig moet je jezelf voelen als Duitser in een totaal vernield Berlijn en als lid van een jouw volk dat zoveel leed heeft aangericht. Nederlanders hebben een slavernijverleden. Maar kunnen zich nog alleen de tussenpersoon noemen, een schakel in de keten. De Duitsers hebben de hele keten samengesteld.

Ook een sterk beeld is hoe het communisme heel menslievend begint als vrijheidsstrijd tegen de kapitalistische onderdrukker en dat later de kapitalisten de vrijheid tegen het communistische regime moeten bevechten.

Zo zie je dat het boek mij ontstegen is. Hier wordt gewoon teveel opgerakeld. Als boek misschien minder geslaagd. Als tour de force is het indrukwekkend. En ik heb er geen moeite meer om maar een deel van de schatten te delven. Ik heb er ook geen moeite mee om zonder verhaal te leven, om zonder slot te eindigen. De leeservaring was overdonderend en intens.

Ik moet nu maar stoppen met mijn brief. Ik denk dat de boodschap is overgekomen.

Groetjes Erik

Vollmann, William T

 

Advertenties

From → literatuur

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: