Skip to content

Heinrich Mann – De Blauwe Engel / Professor Unrat – 1905

18/10/2015

Mann, Heinrich

Vanwege de Duitsland vakantie pak ik naast Effi Briest als tweede Duitse boek De Blauwe Engel uit de kast. Het staat er al lang en om het uiteenvallen van de plakrug te voorkomen kaft ik het voor vertrek met boeklon. Het verhaal was me al bekend vanwege de gelijknamige Marlene Dietrich/Josef van Sternberg film. Wel eens leuk om te controleren of het boek zoals men zegt altijd beter is dan de film. Een stelling waar ik het overigens niet mee eens ben. Boek en film zijn zelfstandige kunstvormen die niet vergeleken kunnen worden. (Talking about music is like dancing about architecture.)

Heinrich Mann (1871-1950) is net niet een van de grote Duitse schrijvers geworden. Hij zal altijd overschaduwd worden door zijn jongere broer Thomas (1875-1955). Een verklaring is mogelijk dat Heinrich veel kwader was dan Thomas. Hij schreef over het maatschappelijk onrecht terwijl Thomas in zijn hoge sferen uitwaaierde en naar de Toverberg reisde, met de Duivel sprak en ten onder ging met de familie Buddenbrook. Het ziet er nu ook niet meer naar uit dat Heinrich nog een kans gaat maken. Zijn naam en faam zijn langzaam maar gestaag dalende. Bol.com biedt nog maar 2 boeken van hem en die zijn ook nog tweedehands. In de Grote Steinz krijgt hij geen eigen lemma en wordt slechts genoemd in de doorverwijzingen.

Heinrich doet wat productie betreft niet onder voor zijn broer Thomas. Naast zijn journalistiek en essayistisch werk schrijft hij 16 romans en vele  bundels novellen. Professor Unrat (= De Blauwe Engel) was zijn 4de roman. Zijn trilogie Het Keizerrijk (1917-1925) en de historische romans over het leven van de Franse Koning Henri IV (1935-1938) worden gezien als hoogtepunten. Uit al zijn werken spreekt een grote maatschappelijke bewogenheid. Niet vreemd dus dat hij in 1933 uit Duitsland moest vertrekken en via Tsjecho-Slowakije en Frankrijk naar Amerika uitweek waar hij in 1950 stierf.

In 2007 las ik al De Onderdaan (1918 – deel 1 van de Keizerrijk trilogie) over een simpele en platvloerse reactionair die wars is van het alternatieve en intellectuele. Het socialisme is een misdaad en hij adoreert zijn keizer. Een volk dient pal achter de keizer te staan en hem blindelings te volgen. De roman is meer een tijdsbeeld dan grote literatuur en levert maar weinig ontknopingszinnen op. Het is tekenend dat ik op 5/6 van de 360 pagina’s er mee stop. De bittere boodschap was overgekomen en bij verder lezen zou het kwaad akelig worden.

Bij het lezen van de Blauwe Engel komt hetzelfde wrange gevoel weer bovendrijven. De speelfilm van het boek is zo bekend geworden dat de Nederlandse vertaler de Duitse titel Professor Unrat heeft veranderd in De Blauwe Engel. Ergens ook wel terecht omdat de film Heinrich Mann internationaal op de kaart heeft gezet.

Scan.BMP

Professor Metz wordt door iedereen uitgescholden als Mest. Hij staat op voet van oorlog met zijn leerlingen en probeert ze zoveel mogelijk tegen te werken. Een drietal wordt nader uitgelicht: de intelligente Lehman, de domme graaf Ertzum en de handige Kieselack. Bij het nakijken van Lehman’s huiswerk vindt Mest een dichterlijk eerbetoon aan ene Rosa. Hij gaat op onderzoek en ontdekt dat zij als Rosa Fröhling optreedt in café de Blauwe Engel. In zijn pogingen om de leerlingen tegen haar te beschermen valt hij zelf in haar klauwen. Rosa weet hem heel slim in te palmen en uit te buiten. De eerste avond vraagt zij hem om de volgende avond terug te keren om zijn leerlingen te beschermen. Daarna wordt Mest een dagelijks bezoeker van haar kleedkamer en helpt de artiesten bij het voorbereiden van hun optredens. Hij betaalt voor de consumpties en wordt hun bediende. Mest voelt zichzelf als haar beschermheer en verdedigt Rosa tegenover de andere artiesten en aanbidders. Rosa vindt zo’n oudere man wel interessant. Ze laat hem haar maaltijden betalen, probeert een appartement los te peuteren. Maar ze wil niet met hem uitgaan want ze is bang dat de maatschappij een einde aan hun relatie zal maken. Mest groeit in zijn rol van liefhebber en heeft de tijd van zijn leven.
Als in de buurt hunebedden worden beklad zijn de leerlingen verdacht. Ze komen voor de rechtbank en Rosa wordt opgeroepen als getuige. Ze bekent dat ze met hen een rendezvous heeft gehad. Graaf Ertzum neemt de schuld op zich en Mest vlucht weg omdat Rosa hem heeft bedrogen. Zijn contacten met haar zijn in de gehele stad bekend en hij wordt ontslagen. Ten einde raad keert hij terug en zij vervolgt haar charme-offensief. Zij wil Griekse les van hem volgen omdat het moeilijker is dan Latijn. Als Metz door de stad loopt wordt hij door een jong meisje aangesproken dat hem vraagt of hij haar pappa wil worden. Hij kijkt om en ziet Rosa achter het kind staan. Hij stemt in met het verzoek en ze gaan als een gezin samenwonen. Als zijn spaargeld op is nodigt Rosa de mannen van haar vriendinnen uit en hun huis verandert in een speellokaal. Mest en Rosa kunnen er van leven en de notabelen van de stad bouwen grote speelschulden op. Mest richt zodoende menig van zijn oud leerlingen te gronde. Rosa is de trekpleister van de avonden en Mest beschermt haar. Hoe vaker Rosa vreemd gaat hoe meer Mest van haar houdt. Hun geluk lijkt compleet maar de rijkdom is op de pof en ze staan bij iedere leverancier in de stad in de schuld. Als scholier Lehman na twee jaar terugkomt uit het buitenland raakt hij opnieuw onder de invloed van Rosa. Maar het eind is in zicht en Mest en Rosa gaan failliet en worden gearresteerd.

De volledige Duitse titel is Professor Unrat oder das Ende eines Tyrannen. Voor mij is Mest in eerste instantie alles behalve een tiran. Hij zou het wel willen maar het lukt hem niet anderen zijn wil op leggen. Waarschijnlijk wil Mann aangeven dat juist een minderwaardigheidsgevoel de voedingsbodem van de tirannie is. Ook de intenties van Rosa wordt met vage lijnen geschetst. Ik las het boek in internetloze omgeving en nam aan dat het tijdens de crisis van het interbellum was geschreven. De roman zou dan een schoolvoorbeeld zijn van de decadente entartete kunst die de nazi’s verboden. Thuisgekomen blijkt dat ik 20 jaar te laat zat. Het boek moet dus geplaatst worden naast de Richard Strauss opera Salomé, de 7de symfonie van Gustav Mahler, La mer van Debussy en Berg van Licht van onze Couperus. Het is de optimistische snelle tijd van het futurisme en de aanloop naar de WW1. Aan het begin van de eeuw bleek opeens alles mogelijk en de problemen oplosbaar met een kort oorlogje. Heinrich Mann heeft de harde randjes van die tijdsgeest vastgelegd en schetste  een bitter en compromisloos maatschappijbeeld. Hij lijkt in de verhaalstructuur al rekening te houden met de filmversie. De roman is bijna een toneelstuk waarin de handeling zich beperkt tot aantal ruimten: het klaslokaal van Mest, de kleedkamer van Rosa, de rechtszaal en de villa van Rosa en Metz.

Opnieuw noteer ik net als bij De Onderdaan weinig opvallende ontknopingszinnen. Maar om toch iets van de sfeer weer te geven volgen ze toch.

En ze lachten zonder dat dit op hun gezichten te zien was.     57

In zijn verlegenheid lachte hij bijna boosaardig.     69

En ineens was haar gezicht net zo als gisteren, bont en verleidelijk. Eindelijk zat de kunstenares Fröhlich voor hem in haar ware gedaante. Hij had haar zien ontstaan en merkte het nu pas. Een vluchtige blik had hij geworpen in de keuken, waar schoonheid, wellust en gevoel gemaakt worden. Hij was ingewijd en teleurgesteld. Vlak achter elkaar dacht hij: “Is dat alles?”en “Geweldig!”    73

De piano begon te snikken. In de boventonen werd zachtjes geweend, de bastonen vergoten tranen.   74

De klanken doken als matte parels op uit het gevoel van de ontroerde zangeres.     74

Dan keek hij steels door de spleet van de deur en aanschouwde haar, wiens stem doordringend krijste door het gerommel van de piano, wier ledematen hevig heen en weer geworpen werden in de rook, en ook naar de domme koppen, als tulpen op een veld, die haar aanstaarden.    83

Ze moest het een paar maal vragen. Mest merkte niets van de brug die haar woorden voor hem bouwden. Hij was zich slechts bewust van de zwoele sfeer die op deze wijze ontstond.     99
Marlene Dietrich-blaue-engel

Thuisgekomen kijk ik tijdens de vakantiestrijk de film voor de vierde keer. Der blaue Engel (1930) is de eerste samenwerking van Marlene Dietrich met regisseur Josef von Sternberg (1894-1969). Het is hun enige Duitse film waarna ze naar Amerika vertrokken en daar hun klassieke serie afmaakten. Dietrich (1901-1992) was al 28 toen ze Rosa speelde. Ze heeft dus exact de juiste leeftijd voor de tweederangs nachtclub zangeres die haar kans grijpt als er een weldoener langs komt. Mijn dvd is slecht van kwaliteit en voorzien van Engelse ondertitels. Heel jammer dat er een troebele waas aan Dietrichs natuurlijke ongrijpbaarheid wordt toegevoegd.
Professor Rat (bijnaam Unrat) wordt gespeeld door Emil Jannings. Hij was de bekendste Duitse acteur van zijn tijd en al beroemd als acteur in stomme films. Zijn Unrat personage is een milder persoon dan de Unrat van Heinrich Mann. De strijd met de leerlingen is minder verbeten en verdwijnt snel op de achtergrond. Dietrich is de verpersoonlijking van Rosa geworden en ik had haar bij het lezen van het boek ook voor ogen. Ze is volslank, verleidelijk en speels en pakt haar pleziertjes waar mogelijk. Haar begrip van liefde is pragmatisch dus waarom zou ze niet even met een oudere man spelen. Ze trouwt zelfs met hem en hij krijgt een clownsrol in haar theatervoorstelling. Na 5 jaar keert het gezelschap terug in de stad waar Unrat lesgaf. Hij kan de vernedering van zijn clownsschap niet aan en draait volkomen door. Eerst wil hij Rosa vermoorden en als dat niet lukt slaat hij op de vlucht. De volgende ochtend vindt de nachtwaker van zijn oude school hem dood voorover liggend op zijn lessenaar. Mooie film en ondanks de matige dvd veel beter dan het bittere boek. Maar iedere film van mijn filmvrouwen is natuurlijk het bekijken waard. Dat is de meest kenmerkende eigenschap van een filmvrouw.

Rosa brengt achteloos twee klassiekers op het toneel van de Blauwe Engel. Dietrich kan niet goed zingen maar komt er altijd mee weg. Ze zingt ze alsof het haar niet echt kan interesseren en weet daarmee juist de aandacht op zich te vestigen. De teksten tonen exact de natuur van Rosa wiens leven alleen maar om de liefde draait.

Ich bin von Kopf bis Fuß auf Liebe eingestellt,
Denn das ist meine Welt. und sonst gar nichts.
Das ist, was soll ich machen, meine Natur,
Ich kann halt lieben nur und sonst gar nichts.

Männer umschwirr’n mich, wie Motten um das Licht.
Und wenn sie verbrennen, ja dafür kann ich nichts.
Ich bin von Kopf bis Fuß auf Liebe eingestellt,
Ich kann halt lieben nur und sonst gar nichts.

of

Nimm dich in acht vor blonden Frau’n, Die haben so etwas Gewisses!
’s ist ihnen nicht gleich anzuschau’n, Aber irgend etwas is’ es.
Ein kleines Blickgeplänkel sei erlaubt dir; Doch denke immer: Achtung vor dem Raubtier!
Nimm dich in acht vor blonden Frau’n, Sie haben so etwas Gewisses.

Jedermann glaubt, die Blonden sind naiv! Sei auf der Hut, stille Wasser sind tief!
Mal dir kein Glück mit den blonden Kätzchen aus, Eh’ du’s geahnt, kommen schon die Krallen raus!
Und wenn das Blondchen all deine Lieb mit Treue dir lohnt, Ist sie ganz sicher heimlich gefarben wasserstoffblond.

Heinrich en thomas-036

Heinrich en Thomas

 

Advertisements

From → film, literatuur

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: