Skip to content

Tilman Riemenschneider ( ca.1460 – 1531)

24/10/2015

2 santa_ceia_st-jakobskirche-rothenburg-ob-der-tauber-alemanha
Een retabel of altaarstuk is de versierde opbouw van het altaar in een katholieke kerk.  De Latijnse naam retrotabulum betekent letterlijk: ‘keerzijdetafel’. In de 11e en 12e eeuw stond hij nog niet op het altaar en diende als bewaarkast voor een relikwie. De kast werd zo rijk versierd dat hij op den duur zeker zo belangrijk werd als het opgeborgene. De priester stond toen achter het altaar en keek zijn gelovigen aan.
Rond 1300 ging men de relikwieën op het altaar zetten en keerde de priester zich om. Hij keek naar de relikwieën en stond daardoor met zijn rug naar de gemeente. De reliekhouder groeide langzaam uit tot een altaarstuk met of zonder relikwieën. In eerste instantie was het een wand met paneelafbeeldingen die op de grond achter het altaar werd gezet. In Spanje werd deze traditie doorgezet en uitgebouwd tot retabels die de volledige achterwand omvatten. De Duitse landen kozen voor een bescheidener oplossing met een vleugelaltaar. Het stond boven op het altaar en was vaak voorzien van houtsnijwerk. In geringe mate pasten de Nederlanden en Scandinavië zich aan bij deze traditie. Antwerpen werd zelfs een belangrijk productiecentrum voor geschilderde en gebeeldhouwde vleugelaltaren. Op doordeweekse dagen waren de vleugeldeuren gesloten. Alleen op een zondag of feestdag stonden ze open om het feestgevoel te versterken.

Het altaar werd zelden door de kerk betaald en was veel vaker de gift van een particulier aan de kerkgemeenschap. In iedere kerk was plaats voor meerdere altaren. In de grotere kerken kon dat aantal soms wel de 50 benaderen. Volop gelegenheid voor de gelovigen om hun vroomheid te tonen en om de zielenheil te verzekeren. Voor iedere beurs was er een mogelijkheid. Als het geld op was bleef het altaar onbehandeld of werd de schilder door een ander betaald. Vanaf 1500 liet men de altaren vaker onbeschilderd. Men wilde vanwege de oprukkende reformatie een sobere uitstraling tonen. Die onbeschilderde altaren werden dan ook het vaakst door de beeldenstormers met rust gelaten.

Vlak voor WW2 waren er nog 3000 Duitse altaarstukken over. Vooral in de kleine dorpjes was men minder aan de modes onderhevig en maakte het altaar de kans niet te worden vervangen. In de middeleeuwen gebeurde dat vaak vanwege de behoefte tot groter en luxer. Vervolgens gingen in de barok de kerkinterieurs op de schop voor een nieuwe uitstraling. Tot slot kwam er in de de neo-stijlfase weer een beweging terug naar het oude. Veel oude altaren zijn daardoor overbodig geraakt en uit elkaar genomen. Alle losse middeleeuwse beelden en schilderijen uit de musea maakten vroeger onderdeel uit van een altaar. Met die voorkennis zijn ze veel beter te interpreteren. Buiten de kerk was er in de middeleeuwen nog geen markt voor een scheppend kunstenaar.

0 - zelfportret Riemenschneider 8207743749_a2d4652a31_b

Tilman Riemenschneider is rond 1460 geboren in Thuringen. Hij leerde beeldhouwen in Straatsburg, Ulm en mogelijk de Nederlanden. In 1483 vestigde hij zich als leerling in Würzburg waar hij de rest van leven bleef wonen. Door zijn huwelijk verkreeg hij in 1486 burgerrechten en kon spoedig daarna een zelfstandige werkplaats stichten. Zijn faam verspreidde zich snel en hij maakte zijn fortuin. Als notabele van de stad werd hij eerst raadslid en daarna burgemeester. Onder invloed van de reformatie koos hij de zijde van de burgers en boeren tegenover de Prins Bisschop van Würzburg. Tijdens de Boeren Oorlog van 1625 belegerde men zelfs de vesting Marienburg waar de bisschop woonde. De strijd werd verloren en 8000 boeren vonden de dood. Het gehele stadsbestuur werd voor 2 maanden in de kerker van de Marienburg opgesloten. Riemenschneider werd gefolterd en kwam vrij door de helft van zijn vermogen te betalen. Zijn wil was echter gebroken en tevens was hij zijn voornamelijk katholieke klantenkring kwijt. Hij raakte in de vergetelheid en leefde een teruggetrokken bestaan met zijn 4de vrouw en stierf 5 jaar later in 1531. Zijn zoon nam de leiding over de werkplaats over maar de tijd van de houtgesneden altaren was voorbij. Tilman Riemenschneider werd pas weer in de 19de eeuw herontdekt.

Omdat de beelden niet gesigneerd zijn is het moeilijk vast te stellen welke van Riemenschneider persoonlijk zijn. In de beginfase zal er meer van eigen hand zijn dan toen de werkplaats bekend werd en er veel werk was. Het is bekend dat er tussen 1483 en 1515 minstens 20 altaarstukken afgeleverd zijn. Drie ervan zijn nog intact en te zien in Rothenburg, Crelingen en Detwang. Aan het aantal van 12 leerlingen is af te leiden dat het een grote werkplaats was. Want naast zijn zonen kwamen daar nog de gezellen en tot slot de meesters bij. Nog afgezien van alle timmerlieden die het lindenhout in de juiste grondvorm aanleverden en prepareerden.
Alle beelden voor de altaartafels werden niet ter plekke in de kerk vervaardigd maar in de werkplaats in Würzburg. De opdrachtgever bepaalde het thema, de figuren en de afmetingen van de beeldengroep. De archtitect en de timmerman maakten de ombouw van het altaar. De beelden werden in onderdelen vervoerd en in de kerk gemonteerd tot de groep. Eventueel schilderwerk werd later en zonder inbreng van Riemenschneider door de opdrachtgever aanbesteed.

Alleen het beeldhouwwerk was dus van Riemenschneider. Zijn stijl is vooral te herkennen aan de magere expressieve gezichten en de stijve gedetailleerde mantelplooien. Vooral de naar binnen gekeerde blik geeft een modern intellectueel karakter. Riemenschneider zelf ging er van uit dat zijn beelden niet beschilderd werden. Hij vond zijn expressie in de vorm en wordt daardoor door sommigen ook wel de eerste moderne beeldhouwer genoemd.

3 Riemenschnieder _Altar_Detwang__03

4 Rothenburg_ob_der_Tauber_018

5 tumblr_mgf2xgtSEv1rpvjjio1_1280 (1)

6 Tilman_Riemenschneider_Magdalena-1

9 - 1520 - Omgeving Tilman Riemenschneider - marientod

 

12 20150906E1406 - 1520 - Tilam Riemenschneider

15 20150916E1160 - 1510 - Tilman Riemenschneider

17 20150906E1429 - 1510 - Tilmann Riemenschneider

18 L08233-22-lr-1

 

Advertenties

From → kunst

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: