Skip to content

William Turner (1775-1851)

11/01/2016

201410161533207224157_self-portret, c. 1799

William Turner is een van de weinige Engelse schilders die buiten het land bekend is. Alsof er geen groter compliment mogelijk is wordt hij de Rembrandt van Engeland genoemd. De deïficatie is compleet als zelfs James Bond  in Skyfall voor een Turnerschilderij zit te wachten op zijn eerste ontmoeting met Q. Voor mij persoonlijk verloopt het waarderingsproces langzamer. Zijn schilderijen zijn heel sporadisch buiten Engeland te bekijken. Zijn werk deelt dit thuislandhandicap met dat van zijn romantische concurrenten Caspar David Friedrich (1774-1840) en Gustave Courbet (1819-1874). Ik heb ze vroeger tijdens de zomervakanties bekeken maar mijn beleving is maximaal 5 jaar houdbaar. Daarna is herijken met een nieuwe observatie nodig. Mijn Turner beelden komen dus voornamelijk uit de boekjes en daarin vallen vooral de mistige zeegezichten en dreigende wolken op.

mr turner

De film Mr. Turner (Mike Leigh 2014) is een mooie voorbereiding op de Turner tentoonstelling in Enschede. Ondanks de goede kritieken en hoge scores (metacritic – 94, rotten tomatos – 98%) voelt het toch een beetje als een verplicht nummer. Mike Leigh (1943) is een bekend regisseur van de sociaal realistische drama’s die in Engeland voor het oprapen liggen. Met Mr. Turner maakt hij op 71 jarige leeftijd zijn eerste kostuumdrama. Hij heeft met het beperkte budget van $10 miljoen vooral een erg mooie film gemaakt. De fluwelen landschappen, oogverblindende zeegezichten en stofverzadigde interieurs zijn direct op de schilderijen geïnspireerd. Het is een trage film waarin weinig gebeurt. We ontmoeten Mr. Turner al op gevorderde leeftijd in ingekeerde en bijna asociale stemming. Timothy Spall speelt de grombeer zo goed dat je bijna een hekel aan hem krijgt. Hij neemt amper de moeite een volledige zin uit te spreken en toont weinig empathie voor zijn medemens. Het is een egocentrische man die eigenlijk alleen maar om schilderen geeft. Soms pakt hij een onderdanige dienstbode of een gewillige huisbazin voor een dierlijk elementaire vrijpartij en dan gaat hij weer over tot de orde van de dag. De film heeft weinig aandacht voor het schilderproces, het is vooral de sociaal realist Leigh die zijn boodschap kwijt wil. We zien Mr. Turner wel aan het werk maar de urgentie van het schilderen wordt niet duidelijk. Door het overacteren van de bijfiguren komt mijn aversie tegen de BBC kostuumdrama’s weer bovendrijven. Mike Leigh komt beter tot zijn recht als maatschappij kritisch regisseur. In de huidige tijd is voldoende werk voorhanden waarmee zijn aandacht het verschil kan maken.

Twente Turner

Nog minder overtuigd van de grootsheid van Turner rijden we naar Enschede waar hij in het Rijksmuseum Twente te zien is. Het is de helft van een groter project dat samen met museum de Fundatie in Zwolle is opgezet. Met de pretentieuze titel geeft duidelijk aan welk beeld gecreëerd wordt: Gevaar en schoonheid – Turner en de traditie van het sublieme. Het sublieme uit de titel komt van de Ierse filosoof Edward Burke (1729-17970) die daaronder verstaat de ervaring van intense emoties die worden opgeroepen door intense schoonheid en dreiging of gevaar. De persoonlijke beleving van de schilder is dus het uitgangspunt van zijn schilderen en Turner wordt daarmee gepromoveerd tot de eerste moderne kunstenaar. Zijn belevingswereld maakt onderscheid tussen aarde, lucht, water en vuur. Zwolle krijgt aarde en lucht en Enschede water en vuur.

Ondanks deze loodzware last lukt het me toch met open blik en vol goede moed aan de tentoonstelling te beginnen. Wat ik zie is vooral een romanticus die me door zijn natuuronderwerpen aan Caspar David Friedrich doet denken. Friedrich zet zijn personages centraal en toont ons zijn wereldbeeld. Bij Turner zijn de mensen weggemoffeld in de marge en beleven we onze eigen wereld. Hij probeert de atmosfeer te vangen en offert daaraan de details en de mensen op. Daarmee is hij meer een expressionist dan een impressionist. De personages zijn zo knullig geschilderd dat ze de landschappen ontsieren. Het is meer desinteresse dan onkunde want Turner kan virtuoos schilderen. De natuur is zijn onderwerp en hij maakt de mens daaraan ondergeschikt.

De expositie bestaat uit een tiental zalen en in totaal zijn er misschien 10 grote Turner olieverf schilderijen te zien. Daarnaast zijn er aquarellen die ondanks de virtuoze techniek toch meer studies dan eindproducten zijn. Om toch de zalen vol te krijgen hangt er veel referentiewerk uit eigen bezit omheen. Er zitten mooie werken tussen en ik ontdek zelfs een Courbet. Toch brengen ze weinig verdieping aan in het werk van Turner. De bijschriften willen te veel duiden en schieten voor mij daarmee hun doel voorbij. In een uurtje zijn we klaar met Turner en ontdekken in de grote zaal een film waar hij weer tot genie wordt opgepompt. Maar goed dat we de film na afloop zien, anders was het gemis aan grote prachtige Turners erger geweest. Gelukkig zijn we niet alleen voor Turner naar het oosten gereden. De rest van het museum blijkt een verademing met veel mooie en vooral oude werken. Ik ben blijkbaar nog steeds niet overtuigd van de grootsheid van Turner.

taschen Turner

Teleurstellingen zijn vaak het resultaat van onkunde en ongeïnteresseerdheid.  Thuisgekomen geef ik Turner nog een laatste kans met mijn Taschen boekje van Michael Bockemühl. Vanwege het Engels en de veel te kleine lettertjes wordt het meer een uitgebreide scan dan een integrale lezing. Het werkt wel en eindelijk wordt mijn beeld van Turner gecompleteerd.

De kwaliteiten van Turner werden al heel jong herkend. Hij tekende de leraren op school en kwam via de journalistiek bij de illustraties voor romans en reisgidsen terecht. Hij kan pas na 1803 vanwege de beëindiging van de oorlogen voor het eerst naar Europa reizen. De Franse schilder Claude Lorrain (1600-1682) wordt zijn grote voorbeeld en hij is ervan overtuigd dat hij diens virtuositeit nooit zal benaderen. Misschien is dat wel de reden voor de keuze om de technische precisie ondergeschikt te maken aan de ervaring. Water mag er niet meer als steen uit zien maar moet in beweging zijn. De ervaringswereld van licht en kleur wordt belangrijker dan de materiële wereld. Je ziet dus niet langer een afbeelding van de werkelijkheid maar je kijkt meer door het schilderij heen en ervaart die werkelijkheid. Hij wordt de man zonder woorden die met schetsen zijn ervaringen verwerkt.

In de aquarellen kan hij het meest kwijt. Hij maakt over zijn hele leven 17.000 werken. De snelle waterverftechniek wordt bijna overgebracht op de olieverfdoeken. Ze lijken veel op elkaar met het enige verschil dat de schilderijen veel groter zijn en meer geld opbrachten. Heel bijzonder hoe hij als innovator toch zo veel kon verkopen.  Bij zijn overlijden had hij een vermogen van 8 miljoen. Het had nog meer kunnen zijn maar hij wil zijn collectie bij elkaar houden om aan de maatschappij te schenken.  Toch was Turner een eenling, vaak op reis en onvindbaar zonder laatste adres. Hij onderhield geen contact met zijn vrouw en 2 buitenechtelijke kinderen. De Mr. Turner film krijgt meer betekenis en zijn contact gestoordheid wordt duidelijk. Dat isolement is de reden van zijn schilderen en de schematische afbeeldingen van de personages. Het schilderen op zich werd voor hem op den duur zijn primaire inspiratie.

Als kunst een wedstrijd in originaliteit is wint Turner het van zijn concurrenten Courbet en Friedrich. Toch blijf ik nog even vasthouden aan Friedrich tot ik de grote en beste Turners in werkelijkheid zal zien. Formaat en structuur zijn juist bij hem essentieel en kunnen niet via de reproducties worden overgebracht.

1 caernarvon-castle

2 a-first-rate-taking-in-stores-1818

3 The-Burning-of-the-Houses-of-Lords-and-Commons-October-16-1834

5 Slave-ship

5 turner - Snow Storm - Steam Boat off a Harbor s Mouth Making Signals in Shallow Water. Before 1843. Oil on canvas. 36 x 48 in. (91.4 x 121.9 cm). Tate Gallery, London, UK. Tate Gallery, London, UK

Yacht Approaching the Coast circa 1840-5 by Joseph Mallord William Turner 1775-1851

6 turner-sun setting

7 Joseph_Mallord_William_Turner_-_Staffa,_Fingal's_Cave_-_Google_Art_Project

Shade and Darkness - the Evening of the Deluge exhibited 1843 by Joseph Mallord William Turner 1775-1851

Music Party, East Cowes Castle c.1835 Joseph Mallord William Turner 1775-1851 Accepted by the nation as part of the Turner Bequest 1856 http://www.tate.org.uk/art/work/N03550

In 1830 maakte hij in Petworth House een serie van 100 waterverf interieurtjes. Ze zijn maar 10 x 15 cm groot en misschien daardoor kenmerkend voor het tekenbeest dat hij moest blijven voeden. Uit de laatste afbeelding blijkt hoe goed Mike Leigh zijn huiswerk heeft gedaan.

9 Turner-Gouache-Petworth-Bedroom-1827 (1) Petworth: the White Library, looking down the Enfilade from the Alcove, 1827 1827 by Joseph Mallord William Turner 1775-1851 11 Turner-Gouache-Petworth-Staircase-1827 12 Turner - Petworth sketches - the-artist-and-his-admirers-by-jmw-turnerdepicts-petworths-old-library-tate-britain

13 Image1

Advertenties

From → kunst

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: