Skip to content

Jenny Erpenbeck – Een handvol sneeuw – 2012

19/01/2016

Erpenbeck, Jenny -010

Jenny Erpenbeck (1967) is een Duitse schrijfster en theaterregisseur. Ze is in Oost Berlijn geboren en heeft haar vormende jaren voor de omslag van 1989  onder het communistische bewind beleefd.  In ieder geval heeft ze er stoïcijns leren kijken. Op al haar foto’s gaat ze de confrontatie met de fotograaf aan en wil bijna door zijn lens heen kijken. Het lijkt of ze zich open stelt maar ze toont haar ondoorgrondelijke zelf.

Uit haar werk spreekt eenzelfde nuchtere onaantastbaarheid.  Je belandt met zo een instelling al snel in de hoek van sterke vrouwen in de literatuur. Ze deelt die afstandelijke instelling met de eveneens Duitstalige winnaressen van de Nobelprijs Herta Müller (1953)  en Elfriede Jelinek (1946). Die kijken op hun foto’s even onverstoorbaar en hun romans zijn net zo eigenzinnig en weerbarstig. Jammer dat sterke vrouwen vaak ook voor koele vrouwen worden aangezien. De Engelstalige collega’s Toni Morrisson (1931), Zadie Smith (1975), Nicole Krauss (1974) en Siri Hustvedt (1955) schrijven even onverzettelijk maar dragen het vrouw zijn meer uit. Bij hen denkt men veel minder aan sterke vrouwen en ze lijken die categorie daarmee te ontstijgen. In de Latijnse wereld combineren de Spaanse Lucia Etxebarria (1966) en de Italiaanse Silvia Avallone (1984) hun sterkte met een temperamentvol karakter. Maar daarmee leiden deze blog ook naar ongewenste zijsporen.

Jenny Erpenbeck is hard op weg een grote naam te worden. Ze ontving vorig jaar in Nederland de Europese Literatuurprijs en in Engeland de Independent Foreign Fiction Prize. In Duitsland krijgt ze jaarlijks meerdere nominaties of prijzen. Zo’n palmares kan alleen maar leiden naar een Nobelprijs. Zeker ook omdat haar maatschappelijke onderwerpen goed in het kader van de Noorse literatuurcommissie passen.

Erpenbeck begon als boekbinder, werd rekwisieten verzorger bij het toneel en stapte over naar het muziektheater waar ze regieassistent bij de opera werd. Ze werkt daar nu als zelfstandig regisseur en heeft tevens het schrijven opgepakt. In 1999 kwam haar eerste roman uit en Een handvol sneeuw is alweer de zesde. Ze woont met haar in 2002 geboren zoon nog steeds in Berlijn. Haar boeken zijn maatschappelijk geëngageerd en het is dan ook niet vreemd dat ze in Nederland door Van Gennep uitgegeven wordt. Deze uitgeverij vond voor Amsterdam de ramsj uit en was met zijn communistische boeken midden jaren zestig een begrip in links-intellectuele kring.

Een handvol sneeuw is een mooie titel. Toch blijf ik er problemen mee houden als de vertaling niet meer lijkt op de originele titel Aller Tage Abend. Alsof de titel van een roman er niet toe doet en uit publicitaire overwegingen veranderd mag worden. De Engelse vertaling komt met The end of days al een stuk dichter bij de originele titel.

Ook de romansamenvatting op de flaptekst geeft een verkeerd beeld. Daarin zou Erpenbeck vijf mogelijke levens van een vroeg overleden baby schetsen. Het leek me een mooi gegeven om de 20-ste eeuw te duiden aan de hand van een vijftal parallel levens. In het boek is echter sprake van één leven waarbij de hoofdfiguur steeds sterft en in het intermezzo weer tot leven wordt geroepen voor het volgende hoofdstuk. We volgen dus maar één leven en de verschillende overlijdens zijn slechts korte onderbrekingen in het verhaal. De functie van de dood toont de toevalligheid van het leven maar geeft geen variëteit aan dat leven.

een-handvol-sneeuw-van-jenny-erpenbeck-is-de-terechte-winnaar-van-de-europese-literatuurprijs

Een acht maanden oude baby sterft in 1902 en de Joodse moeder rouwt 7 dagen op een voetenbankje in de gang van het huis. De katholieke vader bedrinkt zich in een café en emigreert naar Amerika. De moeder verhuist naar haar moeder en wordt weer dochter. Ze helpt in de winkel en een klant wil haar heimelijk ontmoeten. Ze vrijen en ze is verrast als hij na afloop geld geeft. De volgende keer vertelt hij dat een vriend ook interesse heeft. Hij saboteert haar en ze geeft toe. Het geld wordt besteed aan kleding. Als ze er genoeg van heeft verhuist ze naar een andere stad op 3,5 uur treinafstand. De moeder blijft alleen achter, sluit de winkel en gaat kamers verhuren.

In het intermezzo leggen de ouders een handvol sneeuw op de borst van de baby en wekken haar weer tot leven.

De vader vindt werk in Wenen en ze verhuizen. Er komt nog een dochter en het gezin wordt steeds armer door de geldontwaarding van WW1. De hele nacht lossen ze elkaar af in de rij voor de winkel en ze sprokkelen hout in het Wiener Wald. Met 17 wordt de oudste dochter dwars en blijft soms nachten van huis. Haar vriendin sterft aan de Spaanse griep en ze gaat meteen de eerste avond met diens verloofde naar bed. Hij wil echter alleen maar slapen en ze is beledigd. Ze voelt zich in zichzelf opgesloten en als een man in ruil voor eten met haar wil vrijen plegen ze samen in 1919 zelfmoord. Haar vader sterft een jaar later en de moeder overleeft de oorlog dank zij haar egoïstische onverschilligheid.

In het intermezzo is de oudste dochter verlaat voor een ontmoeting en komt ze de man met wie ze zelfmoord pleegt niet tegen.

Ze had al een dagboek en begint aan een roman. Op 18-jarige leeftijd wordt ze lid van de Oostenrijkse Communistische Partij. Ze trouwt en gaat in 1935 via Praag naar Moskou. Het communisme begon heel positief maar verandert al snel in een benauwende beweging waarin niemand zich veilig voelt. Al haar Weense partijgenoten worden samen met haar man gearresteerd. Ook zij wordt verdacht en moet een verdediging schrijven. Ieder verkeerd woord kan de dood betekenen. Al hun vriendschappen in het verleden kunnen een reden zijn tot veroordeling. Ze maakt haar verdediging niet af, wordt gearresteerd en terechtgesteld.

In het intermezzo wordt haar dossier niet steeds via het linker stapeltje van de partijfunctionarissen doorgegeven maar een keer rechts gelegd. Ze wordt niet gearresteerd en blijft leven. Ze heeft in Moskou een korte verhouding met een partijfunctionaris waarna ze naar Berlijn verhuist.

De 17-jarige zoon begraaft in 1962 zijn 60-jarige moeder. Ze woonden in Berlijn en zij was een gerenommeerde DDR schrijfster geworden. Maar ze is van de trap gevallen en gestorven. De zoon mijmert in het lege huis over haar leven en wordt na de begrafenis bezocht door zijn vader.

In het intermezzo let ze beter op bij het traplopen en mist de ingang naar de onderwereld.

In het vijfde boek is ze een dementerende vrouw van 90 die in een verzorgingstehuis woont. Haar zoon komt op visite maar ze herkent hem niet meer. Ze is begripvol voor haar medebewoners en speelt de waanideeën geduldig mee. Haar dagelijkse omgang met de verzorgers wordt van nabij meebeleefd en de zoon probeert er het beste van te maken. Op de laatste pagina sterft ze en het verdriet van de zoon is groot.

Erpenbeck, Jenny 4

Ongemerkt krijgt mijn samenvatting dezelfde kaalheid in stijl en sfeer als die van Erpenbeck. Ze schrijft met groot inlevingsvermogen maar blijft ook op afstand observeren. Doordat de personages geen namen krijgen wordt de afstand nog groter. Omdat de rollen voortdurend doorschuiven is het soms moeilijk om de dochter van de moeder en de oma te onderscheiden. Vooral in de dialogen toont ze haar kwaliteiten. Erpenbeck gebruikt haar inlevingsvermogen om met nuchtere blik alleen maar tragische levens te beschrijven. Iedereen wordt door het leven getekend en niemand krijgt een meevallertje. Vooral de communistische periode in Rusland en het trage leven in verzorgingshuis worden indringend beschreven. Zo goed dat het lijkt alsof Erpenbeck het aan den lijve ondervonden heeft. Door haar beknoptheid van de 266 pagina’s lijkt het wel of ze de diepte in moet. Ze kan tot het uiterste ontroeren en daarnaast ook weer afschrikken met haar afstandelijkheid.

Jenny Erpenbeck zelf blijft een beetje uit beeld. Ik kan me niet in haar denkwereld inleven en ze blijft een vreemde. Het versterkt mijn gevoel dat ik met een vrouwenboek te maken heb. Terwijl ik eigenlijk helemaal niet weet wat een vrouwenboek is. Ik bewonder voldoende vrouwelijke schrijfsters om me niet anti-feministisch te voelen. Maar bij Erpenbeck ontbreekt het denkkader waarin ik haar kan plaatsen. Heeft ze een leven van een vrouw in de 20ste eeuw willen schrijven? Wilde ze afrekenen met haar DDR verleden? Ze heeft me wel doen inzien dat na 25 jaar de DDR een voorbijgaande fase in de Duitse geschiedenis is geworden.

Erpenbeck, Jenny 2

Slechts een paar ontknopingszinnen:

Lieve-Heer, Lieve-heer, die wij vader heten, als u ons dan tanden gaf, geef ons ook iets te eten.      79

Weet hij hoe vermoeiend haar leven is, dat van binnen voor haar altijd al leek op een bol, waarvan de wanden heel glad en zwart zijn, en je loopt en loopt terwijl er niet eens een armzalig deurtje is om eruit te komen?        112

Eindelijk hoeft ze niet meer in deze huid opgesloten te zitten. Eindelijk heeft iemand met een schot het armzalige deurtje opengemaakt en kan ze naar buiten. genezing en troost voor de zieken. Een dode heeft een oneindig grote familie, oneindig wordt er nu van haar gehouden en kan zij houden van wie ze maar wil en samen met haar dode gedachten volledig in alle anderen opgaan.        118

Alleen al aan de manier waarop ze bij het binnenkomen de deur achter zich dicht laten vallen kan hij zien dat ze zeker weten dat ze overal ter wereld in de juiste wereld zijn.        252

En een heel mooie laatste zin:

Vele ochtenden zat hij op dat vroege uur, dat helemaal alleen van hem is, opstaan en naar de keuken gaan en daar zal hij huilen zoals hij nog nooit heeft gehuild, en terwijl de snot uit zijn neus loopt en hij zijn eigen tranen inslikt, zal hij zich afvragen of die merkwaardige geluiden en krampen echt alles is wat een mens is gegeven om te treuren.

 

Advertisements

From → literatuur

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: