Skip to content

Javier Marias – Zo begint het slechte – 2014

08/02/2016

Marias, Javier

De prachtige titel en het trage 19-de eeuwse begin maken mijn hooggespannen verwachting meer dan waar. Javier Marias blijkt nog steeds mijn beste levende schrijver ter wereld. Zijn trilogie Jouw gezicht morgen was het summum van breedsprakigheid en opnieuw verwelkom ik zijn lange zinnen met de vele mitsen en maren. Ik verheug me op de 600 pagina’s die gaan komen en laat me stukje bij beetje zijn beklemmende wereld intrekken. De korte hoofdstukken van 6 tot 10 pagina’s zijn perfecte porties om met smaak te verorberen. Drie per dag is voldoende om me gedurende 3 weken te laven en de leesextase in stand te houden. Maar tegelijkertijd bemerk ik ook het risico om tijdens het lezen een held te verliezen. Hooggestemde verwachtingen zijn moeilijker te bevredigen dan eerste ontdekkingen waarbij iedere verrassing nog de kans krijgt.

Javier Marias (1951) is een vooraanstaand Spaans schrijver die internationaal steeds bekender wordt. Ik leerde hem in 2009 kennen toen de Volkskrant hem bij het derde deel van  Jouw gezicht morgen als de Spaanse Proust bestempelde. Niemand kan in de schaduw van Proust staan maar Marias komt een heel eind. Zijn zinnen zijn even wijdlopig, de observaties net zo scherp en alleen de humor ontbreekt een beetje.

francisco_franco_getty_170613

Je herkent een dictator niet aan zijn uiterlijk maar Francesco Franco (1892-1975)  heeft een stevig stempel op het Spanje van de vorige eeuw gedrukt. In tegenstelling tot de Oostblok landen lijkt de geschiedenis van Spanje ingevlochten in die van Europa. Het zal wel door het mooie vakantieweer komen want de recente geschiedenis van beide regio’s heeft veel overeenkomsten. Toen het Oostblok onder het communisme kreunde had men in Spanje de katholieke dictator Franco. Hij kwam aan de macht na de 3-jarige oorlog van 1937/1939 en hield 35 jaar zijn ijzeren greep vol tot aan zijn dood in 1975. Dat zijn 2 generaties van onderdrukking en medeplichtigheid. Na afloop werd de vrijheid uitgeruild tegen de amnestie. De Spanjaarden waren te moe om vragen stellen en wilden vooruit kijken. Het leger bleef intact en was de dreiging op de achtergrond. De voormalige Franquisten verfraaiden geleidelijk hun verleden zodat ze niet meer schuldig leken. Dat ging de democraten te ver en langzaam kwamen ze in verzet tegen de leugens van hun voormalige onderdrukkers. Maar niemand drijft de zaak op de spits en uit openbare beschuldigingen.
Marias was zelf 24 toen Franco overleed en de dictatuur eindigde. Zijn vormende jaren waren dus onder het regime en hij komt regelmatig terug op die wereld van zijn vader. Zoals nu met de echtscheidingswet die lang door de katholieke kerk werd tegengehouden en pas in 1981 van kracht werd. Zo begint het slechte speelt in 1979, dus slechts 4 jaar na het beëindiging van de dictatuur en 2 jaar voor de wet die het scheiden mogelijk maakte.

Zo begint het slechte

De verteller Juan Vers blikt terug op de tijd dat hij als 23-jarige secretaris werkte voor de 50-jarige filmregisseur Eduardo Muriel. Ze hebben een vader – zoon verhouding en voeren prachtige gesprekken. Muriel zit met een probleem en Juan kan hem niet overhalen om het te vertellen. Muriel is bang dat het uitgesprokene niet meer kan worden teruggenomen en dat hij vervolgens de consequenties moet accepteren. Wel krijgt Juan de hint dat het de 60-jarige arts en huisvriend Jorge van Vechten betreft. Muriel vraagt aan Juan om Van Vechten vrijblijvend te observeren zonder hem zijn conclusies ongevraagd mee te delen.

Muriel is intelligent en voorkomend en heeft het nodige charisma. Hij behandelt iedereen met veel respect, met uitzondering van zijn echtgenote Beatriz Noguera. Zij is een aantrekkelijke vrouw van 45 en moeder van 3 kinderen maar wordt door Muriel als voetveeg behandeld. Juan bespiedt heimelijk Beatriz als ze in haar nachthemd voor de gesloten deur van Muriels slaapkamer staat en om liefde vraagt. Na lang volhouden gunt hij haar een korte omhelzing waarna hij haar weer beledigend afwijst. Juan wil het geheim van deze onderdanigheid doorgronden en gaat haar achtervolgen. Hij ontdekt dat ze in een kerkcomplex overspel pleegt met Jorge van Vechten. Het opent zijn ogen en hij denkt al snel dat achter ieder uitje van Beatriz een andere liefdesrelatie zit.

Juan heeft morele problemen met het bespioneren van Van Vechten. Hij verdiept zich in de carrière van de kinderarts die al op 20-jarige leeftijd zijn medicijnenstudie afrondde en met 30 jaar kinderarts werd. Van Vechten heeft zijn positie te danken aan het Francoregime. Om zijn geweten te zuiveren geeft hij gratis consulten aan de slachtoffers van dat regime.
Juan papt aan met Van Vechten en neemt hem als ze uitgaan op in zijn vriendenkring. Juan wil bij van Vechten in de smaal vallen en overdrijft zijn escapades en laat zich denigrerend uit over vriendinnen en vrouwen in het algemeen. Van Vechten is de enige met een auto en rijdt ze na afloop van het uitgaan naar huis. Zijn route wordt altijd zo ingericht dat er een meisje als laatste overblijft. Als Juan verneemt dat zij Van Vechten dan pijpt vraagt hij hem hoe hij dat voor elkaar krijgt. Van Vechten verklapt zijn geheim niet maar vertelt wel dat zijn grootste genot bestaat uit het feit dat de meisjes niet willen maar geen nee kunnen zeggen. Ze worden gedwongen en voelen dat een nieuwe begeerte zich vermengt met oude wrok.
Juan vertelt zijn ontdekking op de filmset aan Muriel en de acteur Herbert Lom veronderstelt dat als Van Vechten niet betaalt voor zijn diensten hij een dreigmiddel moet hebben.

Vlak voor een belangrijk filmdiner van Muriel verlaat Beatriz hun huis en Juan achtervolgt haar tot aan een naastliggende hotel. De dinergasten wachten op Beatriz en als Muriel van Juan verneemt waar zij is haast hij zich erheen. Hij vindt haar met doorgesneden polsen in een warm bad en de meegelopen Van Vechten kan haar nog net redden. Uit dankbaarheid voor diens inzet besluit Muriel dat Juan van Vechten niet langer hoeft te bespioneren. Want volgens Shakespeare begint bij de achterdocht het slechte en blijft het ergste achter.

Muriel is vanwege regisseurswerk enige tijd van huis en vraagt Juan op Beatriz te passen. Hij logeert in hun huis en hoort Beatriz ‘s nachts naar de keuken gaan. Na een kort praatje kan hij zijn begeerte niet beheersen en als Beatriz ingaat op zijn avances eindigen ze in zijn bed. Tijdens de daad hoort Juan voetstappen op de gang en is bang dat de oudste dochter Susanna iets heeft gehoord.
Muriel keert terug en hij beëindigt vanwege gebrek aan werk het dienstverband met Juan.  Deze ontmoet kort daarna een jeugdvriend en hoort nu het volledige verhaal van Van Vechten. Hij behandelde tijdens de dictatuur met een collega arts de kinderen van anti Franco families en ze lieten zich in natura door de moeders of dochters betalen. Als ze niet aan hun gerief kwamen zouden de mannen gearresteerd en veroordeeld worden. De kerk waar Van Vechten de ontmoeting met Beatriz had behoort toe aan een ultra rechtse sekte met leden van de dictaturen uit Zuid Amerika. Juan wil de waarheid aan Muriel vertellen maar deze blijft op zijn standpunt dat hij niets wil weten over het verleden van zijn vriend van Vechten. Juan kan hem de waarheid niet opdringen en vraagt als tegenprestatie uitleg over wat Beatriz heeft gedaan om zijn liefde te verliezen.

Beatriz ontmoette Muriel al op jonge leeftijd en zette haar zinnen op hem. Ze werd ouder en palmde hem volledig in. Als haar vader in Amerika op sterven ligt gaat ze hem een paar maanden verzorgen. Muriel vindt ondertussen in Spanje de liefde van zijn leven en schrijft in een brief dat hij de relatie met Beatriz wil beëindigen. De brief komt echter nooit aan en Beatriz kan Muriel bij terugkeer toch vermurwen. Ze trouwen en krijgen 4 kinderen en pas na 12 jaar vertelt Beatriz hem dat ze de brief wel degelijk heeft ontvangen. Muriel realiseert zich dat hun relatie op een leugen is gebouwd en hij weigert verder alle intimiteiten. Hij mag voor de wet niet scheiden en wil ook niet gescheiden leven om haar te kunnen straffen. Juan merkt dat Beatriz tijdens de uitleg heimelijk meeluistert en aan het eind binnenstapt. Een paar weken later pleegt zij definitief zelfmoord door met een motor tegen een boom te rijden.

Marias bewaart een paar verrassingen voor de laatste hoofdstukken. Beatriz bleek bij haar dood zwanger te zijn. Muriel vraagt aan Juan van wie hij denkt dat het kind is. Hij bloost maar houdt zijn mond. Muriel hertrouwt en Juan raakt uit beeld. Zeven jaar later ontmoet hij op de begrafenis van Muriel zijn oudste dochter Susanna. Ze omhelst hem hartelijk en blijkt het evenbeeld van haar moeder. Ze trouwen, krijgen dochters en Juan moet tijdens een vrijpartij denken aan zijn eerdere nacht met Beatriz. Was Susanna toen op de gang vanwege een verliefde jaloersheid en weet zij dat Juan met haar moeder gemeenschap had? Zou hun relatie strandden als hij haar dit geheim opbiechtte? Susanne merkt zijn aarzeling en ze kijken elkaar woordloos in de ogen.

ENTREVISTA CON EL SCRITOR ESPA‹OL JAVIER MARIAS. 30_03_09 EDU

Een roman van Javier Marias heeft veel overeenkomsten met een film van Hitchcock. Beiden beginnen met een raadsel en besteden de rest van de tijd aan het ontrafelen. Bij Zo begint het slechte doen we dat aan de hand van de verteller Juan. Zijn werkgever Muriel heeft een ooglapje, de echtgenote Beatriz heeft hun relatie beschadigd en bij huisvriend Jorge van Vechten lijkt het slechte te beginnen. Marias brengt ons met veel geduld en via vele omwegen naar de ontknoping. Hij doet dat voornamelijk in dialogen en eigenlijk bestaat de roman uit 2 gesprekken die afgewisseld worden. Verteller Juan richt het woord tot de lezer en secretaris Juan praat met zijn werkgever de regisseur Muriel. De vele referenties naar de filmwereld zijn niet uit de lucht gegrepen en Marias toont zich een ware Hitchcock fan. De Master of Suspense zou het het verborgene niet subtieler kunnen onthullen. De conversaties zijn sprankelend, spannend en vertederend en vooral een literaire leeservaring. Door die vertelstructuur van gesprekken is er veel minder ruimte voor omschrijvingen en observaties. Het boek mist daardoor het beschouwende dat bij Jouw gezicht morgen zo veel ontknopingszinnen opleverde. We blijven veel meer bij de voortgang van het verhaal en het lezen wordt een bekend genoegen dat niet zonder gevaar eindeloos kan worden opgerekt. Een herhaling van zetten wordt hoe geniaal ook al snel bekend en voorspelbaar. Misschien is Zo begint het slechte meer een boek voor veellezers die het in een paar dagen uitlezen en door gaan naar het volgende verhaal. Of voor de Spanjaarden die meer willen weten over hun geschiedenis. Want het blijft interessant om te lezen hoe een volk na een dictatuur bewust veel wil vergeten en gretig het leven weer oppakt.

Slechts een ontknopingszin:
…. maar we weten allemaal dat God geïnterpreteerd kan worden en dat Hij ons allemaal begrijpt wanneer we op de juiste manier uitleggen en er goede redenen voor aanvoeren.  Ieder regelt het op zijn eigen manier met hem, twijfel daar maar niet aan.     159

Heel voorzichtig moet ik wel constateren dat ik waarschijnlijk wel mijn laatste Marias heb gelezen. Het genoegen was groot en vooral het einde maakte indruk. Marias schrijft erg mooi en ligt me na aan het hart. Na 4 boeken is het toch voldoende omdat er nog zoveel andere geuren en smaken zijn te ontdekken. Marias mag nog even blijven zitten maar zal binnenkort wel als grootste levende schrijver van zijn troon gestoten door Mircea Catarescu. En die zal vermoedelijk na lezing van deel 3 van zijn eigen trilogie eenzelfde lot ondergaan. Maar dat zien we dan wel weer. Voorlopig is een gezonde opeenvolging beter dan een starre dictatuur.

Zie ook mijn blog over Jouw gezicht morgen:
https://erikgveld.wordpress.com/2011/10/27/javier-marias-jouw-gezicht-morgen/

Marias javier-marias_2014-07-10 Marias, Javier 4

Marias, JAVIER MARÍAS

Advertenties

From → literatuur

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: