Skip to content

Nir Baram – Wereldschaduw – 2013

30/03/2016

Baram_DSC9939_preview

De Israëlische schrijver Nir Baram (1976) gaat in zijn land door voor een literaire belofte. Hij is de eerste van de volgende generatie schrijvers die de 3 grote,  internationaal bekende schrijvers, Amos Oz (1939),  David Grossman (1954) en Abraham Yehoshua (1936)) kan vervangen. Het zal nog een hele klus voor hem worden. Met zijn vierde roman Goede mensen (2010) kwam hij al buiten de grenzen. Ik had het boek bijna gekocht vanwege het gewaagde thema en indrukwekkende omvang. Het verhaal speelt in de vooroorlogse jaren van Duitsland en Rusland. Een gigantische kapstok waaraan vooral een Israëlische schrijver heel wat ideeën kan ophangen. Voor mezelf is het er niet van gekomen maar ik heb het wel als verjaarscadeau weggegeven aan een liefhebber van Israëlische literatuur.

In de opvolger Wereldschaduw (2013) is het verhaal stevig in het heden verankerd en opnieuw een uitdagende en inspirerende gelegenheid voor politieke en maatschappelijke uitweidingen. De bankencrisis, de geopolitiek en het anarchisme zijn volgens de flaptekst vervlochten tot een fascinerend veertig jaar omspannend portret van het mondiale systeem waarvan wij allemaal onderdeel zijn. Wie wil dat niet lezen? Het lijkt een beetje op de Israëlische variant van Zia Haider Rahman’s debuutroman “In the Light of What We Know” waar ik vorig jaar van heb genoten. De krantenrecensies leken in eerste instantie gemengd maar werden naarmate ze terugkeerden toch lovend en tot slot onontkoombaar.

wereldschaduw.png

Wereldschaduw is samengesteld uit 3 verhaallijnen met ieder een bijbehorende schrijfstijl. Ze beginnen zelfstandig en worden steeds nauwer met elkaar vervlochten.  Voor de leesbaarheid van deze samenvatting heb ik  zolang het kan de afzonderlijke verhalen bij elkaar gevoegd.

Het eerste verhaal wordt in de derde persoon enkelvoud door een anonieme schrijver verteld. De Israëlische Gavriël Mantsoer bezoekt na het afronden van zijn studie met zijn vader Amerika waar hij Michael Bruckman ontmoet. Deze volgt kort daarna zijn vader op als directeur van het hedgefonds Bruckman, Stanston & Barnes en geeft Gavriël zijn vertrouwen om hun zaken in Israël te behartigen. Michael Bruckman stelt een adviesgroep van doorgewinterde Joodse ondernemers samen om de onervaren Gavriël bij te staan. Ze organiseren zomerkampen waar Joods Amerikaanse en Israëlische jongeren vriendschappen kunnen opbouwen. In 1986 stichten ze een Joods Fonds voor Democratie en beleggen een internationaal congres over het zionisme. Langzaam vindt Gavriël zijn weg in de wereld van het ondernemen en het grote geld. Hij sticht met zijn adviseurs een eigen firma en verhuist met echtgenote Roet naar Tel Aviv. Ze krijgen een kind en hun relatie verslechtert.

De tweede verhaallijn bestaat uit de memoires van één lid van een groepje kansarme Engelse anarchisten die op 11/11 een wereldstaking willen uitroepen waar 1 miljard mensen aan meedoen. Het idee begint bij de droom van een van hen (beschreven op pagina 98/99 en wordt al snel Christopher’s droom genoemd. Hij staat daar in het donker op een berg kaarsen die zijn vader wil verkopen aan een Chinees-Duits bedrijf. Voor hij de waarde kan bepalen gaat de onderste cirkel kaarsen al branden en springen rondom hem, in volledige stilte, wereldsteden uit de grond. Hij is bang dat zijn vader de kaarsen al heeft verkocht en Christopher verbrandt de hele berg zodat er niets meer te verkopen is.
De groep komt in het nieuws door hun arrestatie bij een relletje in een museum en hun facebook account wordt populair. De actie krijgt mondiaal opvolging waarbij de strijd zich vooral richt op cultuurinstellingen als musea, literatuur en beeldende kunst. Na een maand zijn er 1 miljoen volgers en wordt hun leider Julian uitgebreid in de pers geduid. De 12 anarchisten duiken onder in West Ierland en leven van de erfenis van Julian. Als hij na een paar dagen afwezigheid terugkomt bespreekt hij het plan voor een laatste actie vlak voor de grote 11/11 staking. Wie niet mee wil doen moet weggaan en na een laatste nacht van drugsfeesten blijkt slechts één persoon vertrokken.

De derde verhaallijn bestaat uit een verzameling email’s, notulen en krantenberichten die door de medewerkers van het politieke adviesbureau MSV aan elkaar worden gestuurd. Het is een gerenommeerd Amerikaans bureau dat wereldwijd als campagne strateeg bij verkiezingen wordt ingehuurd. Als we instappen in het verhaal zijn ze bezig met Senaatsverkiezing in Ohio en presidentsverkiezing in Bolivia. Bij de verkiezingen in Congo is de negatieve publiciteit niet meer onder controle en wordt de campagnestrateeg Daniel Kaye ontslagen. Hij verdwijnt uit zicht en men vreest dat hij een boek zal schrijven waarin hij de vuile was van MSV buiten hangt. De 3 directeuren van MSV houden hun hoofd koel en de verkiezing in Bolivia wordt nipt gewonnen.

Op 2/3 van de 540 pagina’s komen de verhaallijnen samen.

Gavriël organiseert voor Michael Bruckman een conferentie over de vredeseconomie van de 21ste eeuw. Hij ontdekt daar dat Michael in samenwerking met MSV een te privatiseren Israëlische bank wil kopen. Ook hoort hij dat zijn eigen firma wapens levert aan de Congolese machthebbers die ze gebruiken in de Rwandese strijd van de Hutu’s en Tutsi’s.
In Engeland heeft de regering MSV ingehuurd om de 11/11 staking te voorkomen. De anarchisten worden bijgestaan door de verdwenen Daniel Kaye. Hij komt dus tegenover zijn ex collega’s van MSV te staan en krijgt het aanbod om samen een nieuw adviesbureau op te richten.
De gekozen president van Bolivia blijkt corrupt en MSV heeft smeergeld betaald om een opdracht binnen te halen. Als ze vanwege geldnood een klein deel van hun aandelen verkopen aan Congolese politici blijkt dat juist zij de genocide wapens aan de Hutu’s hebben verkocht.

De jonge anarchisten reizen terug naar Londen en horen onderweg in het nieuws dat overal op de wereld honderden CEO’s worden ontvoerd, uitgekleed en met verf besmeurd. Ze worden vervolgens gedwongen voor de camera een ‘Persoonlijke Verantwoording’ af te leggen. Ook Gavriël wordt als 1000’ste CEO gegijzeld en besmeurd en hij vertelt hoe zijn wereld instortte. Hoe Michael Bruckman hem vroeg om al het investeerdersgeld en het fondsgeld over te boeken naar het hedgefund. Hij weet dan dat het voorbij is en even later gaat Lehman Brothers in de kredietcrisis van 2008 failliet en sleept het hedgefonds mee in zijn val. Gavriël heeft in Israël 200 miljoen voor het hedgefund bij elkaar gepraat en is de gebeten hond.

Op weg van Ierland naar Londen wordt Christopher bij een actie door de politie op zijn hoofd geslagen en sterft. Hij groeit uit tot een legende en zijn droom wordt uitputtend geduid. Een maand na zijn dood wordt er spontaan een herdenking georganiseerd op Trafalgar Square en ook in andere hoofdsteden. Het groepje anarchisten doet mee, wordt herkend en met enthousiasme omarmd. Ze omcirkelen een gigantisch vreugdevuur en worden omsingeld door de ME. Er volgt een bloedige veldslag waarbij 21 mensen omkomen en er wereldwijd 350 slachtoffers vallen. 
In het laatste hoofdstuk zoekt een compleet gedesoriënteerde Daniel Kaye in een apocalyptische brandend Londen naar Daniel. Hij vindt hem niet en sluit zich aan bij een rondtrekkende meute. Ondertussen geven de laatst overgebleven anarchisten een memorandum uit waarin ze alles bekennen en ontkennen. Ze willen wel duidelijk stellen dat ze vooral niet op effectbejag uit zijn.

Nir Baram 04 (Author’s private collection)

Niet iedere jonge schrijver hoeft de nieuwe Proust of Marias te zijn. Iedere roman vraagt om zijn eigen schrijfstijl die als middel de boodschap draagt en verduidelijkt. Hij kan variëren van kort en bondig naar elegant uitwaaierend of ondoorzichtig. Maar zo lelijk en toevallig als in Wereldschaduw is zeldzaam en eigenlijk nergens voor nodig. De meest gunstige interpretatie is dat Nir Baram er de verwerpelijkheid van de wereldpolitiek mee wil verbeelden. Hij is dan volledig geslaagd in zijn doel maar heeft wel een onleesbaar boek geschreven. Als schrijver schiet hij zijn doel voorbij met zijn experiment want alleen een leesbaar boek kan zijn boodschap overbrengen.
Het kan natuurlijk ook aan de vertaling liggen. Sylvie Hoyinck ziet er nog jong uit maar heeft toch al de nodige ervaring. Ze heeft Hebreeuws gestudeerd en haar afstudeerscriptie ging over de moderne Hebreeuwse roman. Dat is natuurlijk geen garantie voor literair vertaalwerk. Die vind ik wel bij een gerenommeerde uitgever als De Bezige Bij die haar kwaliteiten wel getoetst zal hebben. Later lees ik in een kringloopwinkel een stukje in Goede mensen en ontdek dezelfde stroeve zinnen die lukraak aan elkaar gekoppeld zijn. Die roman was vertaald door Hilde Pach en zij toont daarmee aan dat het kwaad dus niet in de vertaling zit. Meteen voel ik medelijden met die dappere vertaalsters die voor een hongerloontje Baram’s slordig gesmede Hebreeuwse zinnen zonder te verfraaien moeten omzetten in eenzelfde akelig Nederlands. Gelukkig sta ik niet alleen in mijn kritiek want ook de krantenrecensenten klagen over de kromme zinnen die overwonnen moeten worden om bij de inhoud te komen.

Ik was dus voorbereid maar had nooit gedacht dat het zo erg zou zijn. Er is bijna sprake van omgekeerde ontknopingszinnen. Geen zinnen waar je gelukkig van wordt maar die je alle lust ontnemen. Slechts een van de vele voorbeelden staat op de overgang van pag. 284/285:
Het leek Gavriël dat er steeds minder mensen waren zoals hij; in het verleden, tenminste bij de mannen die hij kende van zijn vaders generatie, hadden mensen hun doelen gecamoufleerd met uitspraken over het wel van de gemeenschap en haar waarden en normen – soms zijn waarden tamelijk flexibel, maar toch werd de noodzaak erkend om die uit te dragen, net als de plicht om discrepanties tussen hun daden en hun woorden over waarden weg te moffelen – terwijl tegenwoordig alom erkend werd dat de mens wil bloeien en zijn eigen talent waarmaken.
Steeds opnieuw begin je met goede wil in een volgend hoofdstuk en al na een paar zinnen verzand je opnieuw in een ongeordende woordenbrij die richtingloos voortploegt door een desolate wereldpolitiek. Het is een oefening in nederigheid want als je zinnen gaat overslaan wordt het natuurlijk alleen maar erger. Ik lees eigenlijk alleen maar door om dit blog uit te stellen en omdat het thema zo vol potentie is. De Volkskrant is nog beter geschreven en het actuele wereldnieuws is net zo spannend. 

Wereldschaduw is dus een schurend boek vol met lelijke zinnen en vervelende mensen die akelige observaties doen. Een van de anarchisten ergert zich er zelfs aan dat de bestrating zijn vrijheid inperkt. Het boek voegt zich in het rijtje van mijn grootste literaire teleurstellingen die tijdens het lezen in mijn gedachten opkomen. Het zijn altijd de boeken waar je met grote verwachting aan begint. Zoals het moorddadig expliciete 2666 (2014) van Roberto Bolano of de ambtelijke vanzelfsprekendheid in De welwillenden (2006) van Jonathan Littell. Die zijn dan tenminste nog uitgelezen. Dat kan niet gezegd worden van Vader (2010) van Karl Ove Knausgard en Kaart en Gebied (2010) van  Michel Houellebecq (na het boeiende wrang komische Elementaire deeltjes en Platform).

Door het boek samen te stellen uit persoonlijke documenten ontneemt Nir Baram zich de verplichting tot mooischrijverij. Je kunt niet verwachten dat een email literaire kwaliteiten heeft of dat de memoires van een anarchist grote literaire diepgang heeft. Baram heeft zich dus van de vorm bevrijdt en geeft alleen maar de inhoud weer. Een boodschap voor mensen die van complottheorieën houden en vinden dat alle politici voor het eigen belang in de politiek gaan. Dit complotdenken dat de slechtste eigenschap van mensen als gegeven geaccepteerd is ook in de televisieseries House of Cards, Borgen of Homeland terug te vinden. Voor Baram is het een gemiste kans want Leon de Winter bewijst met VSV (2012) dat dezelfde thema’s wel met een mooie stijl gecombineerd kunnen worden. Ook Zia Haider Rahman is met zijn eerste roman In the light of what we know (2014) al meteen een stuk indringender en persoonlijker.

NIR-BARAM-bannière1.png

Advertisements

From → literatuur

2 reacties
  1. Joost Bruins permalink

    Leuk om te lezen, Erik. Interessant als een boek door de bank valt! Ik heb Goede mensen gelezen, inderdaad een moeilijk leesbaar boek, voor en bovenal een duister boek. (Ik heb zelfs even contact gehad met Hilde Pach erover.) Ingewikkelde psychologie van de hoofdpersonen die het verkeerde doen en niet per se het goede bedoelen (mijn afdronk). En die duisternis zat zeker ook in de stijl. Wat dat betreft klopte het wel. Een moeilijk boek in meerdere opzichten. De lust om Wereldschaduw te lezen is me nu natuurlijk wel ontgaan ;-). Ik vind het zelf ook niet per se aantrekkelijk als een schrijver te groot denkt en de hele wereldpolitiek en problematiek bij de kladden meent te moeten grijpen. Pars pro toto, suggereer het grotere geheel door het kleinere deel te laten zien. Interessante vragen dus die je recensie oproept! Groetjes, Joost

    Op 30 maart 2016 08:12 schreef Ontknoping :

    > erikgveld posted: ” De Israëlische schrijver Nir Baram (1976) gaat in zijn > land door voor een literaire belofte. Hij is de eerste van de volgende > generatie schrijvers die de 3 grote, internationaal bekende schrijvers, > Amos Oz (1939), David Grossman (1954) en Abraham Ye” >

  2. Oh, wat ben ik blij dat ik dit boek niet ga lezen!!! Nu heb ik meer tijd voor “De nieuwe tsaar”.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: