Skip to content

Marcel Proust 4 – Sodom en Gomorra – 1921/1922

08/07/2016

AVT_Marcel-Proust_2946

Proust lezen lijkt op een wandeling waarbij je zonder landkaart door een vreemd landschap dwaalt en van hot naar her kuiert. Je moet vroeg vertrekken om zonder haast het einddoel te bereiken. Soms gaat het pad bergop en is het afzien tot je bij een onthullend panorama komt. Daarna mag je lekker bergaf uitdrijven en vervliegt de tijd zonder dat je het merkt. Zeker is dat je regelmatig de weg kwijtraakt en dan steeds moet omkeren om de draad weer op te pakken en de juiste richting te behouden. De abrupte overgangen in de tekst zijn een directe weergave van de onvoorspelbare kronkels in het pad. Je let de hele weg goed op en na afloop herinner je amper waar je bent geweest. De ontknopingszinnen en het samengevatte verhaalschema geven, als foto’s en landkaarten, slechts een beperkte indruk van het afgelegde traject.
Het leestempo was vroeger bij de eerste Nederlandse vertaling ook afhankelijk van het trage vertaalwerk van Thérèse Cornips. Sodom en Gomorra werd opgesplitst in 3 delen en over een verloop van 4 jaar door de Bezige Bij uitgegeven: deel 1 in 1985, deel 2 in 1988 en in 1989 kwam deel 3. Niet ideaal om de grote verhaallijn vast te houden. Wel perfect om als verjaardagscadeau van mijn ouders/schoonouders te dienen. De publicatie periode duurden zo lang dat ik deel 1 en 2 opnieuw moest lezen voor ik in 1995 aan deel 3 begon.

Na de jeugdervaringen in De kant van Swann, de adolescenten liefde van In de schaduw van de bloeiende meisjes en de toetreding tot de aristocratische kringen bij De kant van Guermantes betreedt de verteller Marcel nu met Sodom en Gomorra de wereld van de homofilie. Daarbij staat ‘Sodom’ voor de mannenliefde van Baron de Charlus en ‘Gomorra’ voor de vrouwenliefde van zijn vriendin Albertine Simonet. De titelnamen refereren aan de steden die door God in Genesis worden verwoest in een regen van zwavel en vuur vanwege hun morele verdorvenheid. Welbekend bij alle kerkgangers vanwege de nieuwsgierige vrouw van Lot die niet mocht omkijken en toen ze het toch deed veranderde in een zoutpilaar. Op onze vakantie in Jordanië werd die mythische zoutpilaar door de gids aangewezen.

2196px-Proust_Main_Characters.svg

Hoofdfiguur van Sodom en Gomorra is Palamède de Guermantes, Baron de Charlus. Hij is een homofiele vrijgezel en de broer van Basin, de hertog van Guermantes, Prins de Laumes die met Oriane, de hertogin van Guermantes is getrouwd. Palamède en Basil hebben nog een zuster die Comtesse de Marsantes heet. Haar zoon Robert de Saint Loup is beroepsmilitair en een iets oudere vriend van Marcel. Hij is verliefd op de prostitué Rachel en zal (spoiler) volgens het bovenstaande schema in volgende delen met Gilberte Swann gaan trouwen.
De Hertog en de Hertogin zijn de chique van de Parijse society. Een aristocratische kring hoger wordt uitgebeeld door de Prinses de Guermantes. Zij is een generatie ouder en een nicht van Basin. Haar salon is beter afgeschermd voor burgers en ontvangt koningen en prinsen.
Mme Verdurin is de nieuwe orde van de rijke burgers die langzaam de oude aristocratie vervangt. Haar salon wordt voornamelijk door intellectuelen, wetenschappers en kunstenaars bezocht.
Gedurende de zomermaanden verplaatst het circus zich van Parijs naar de badplaatsen van Normandië waar Balbec een bedacht voorbeeld van is.

Sodom deel 1

Baron de Charlus ontmoet de huismeester Jupien bij het verlaten van de salon van Mme de Villleparisis. Als 2 baltsende vogels lopen ze rondjes, werpen blikken op elkaar en gaan samen bij Jupien naar binnen. Marcel bespiedt hen en begint een uitvoerig inleidend betoog over de homofilie. Hij vergelijkt de veelzijdigheid van de ‘inverteerdheid’ met bloemen die ieder op een eigen manier bestoven dienen te worden. Sommigen wachten af en anderen zijn meer actief in het stuifmeel vergaren. Iedere bloem is ontvankelijk voor zijn eigen stuifmeelsoort zoals Jupien die alleen op oudere mannen valt.

Marcel bezoekt de soiree van Prinses de Guermantes waar de hele Guermantes familie aanwezig is. Hij is nu de vertrouweling van de hertogin en ontmoet de terminaal zieke Swann en de weer alleenstaande Saint Loup. Hij ontdekt dat de Prinses vroeger verliefd op Charlus was en dat de Prins homofiele voorkeuren heeft. Swann vertelt hem over de omslag van de Prins in de Dreyfuss affaire. De twee buitenechtelijke relaties van de hertog zijn ook op de soiree aanwezig: de Duchesse de Surgis-le-Duc en Mme d’Arpajon.  Ze worden hooghartig genegeerd door zijn echtgenote Oriane en tot slot brengen ze Marcel in hun rijtuig naar huis. Daar wacht hij jaloers en ruziemakend met huishoudster Françoise op zijn vriendin Albertine. Ze belt erg laat met een smoesje dat ze niet meer komt. Marcel maakt ruzie en dwingt haar toch langs te komen om het goed te maken. Deel 1 eindigt met een evaluatie van de salons. De aristocratische salons van de Guermantes zijn onveranderd en tijdloos maar worden op de duur voorbijgestreefd door de intellectuele salons van de burgervrouwen Mme Verdurin en Odette Swann.

Ik begon de gesproken of onuitgesproken taal van der aristocratische vriendelijkheid op zijn juiste waarde te schatten, een vriendelijkheid die graag balsem giet op het minderwaardigheidsgevoel van degenen jegens wie zij wordt betracht, maar niet nochtans in mate dat zij het wegneemt, want in dat geval zou zij geen reden van bestaan meer hebben. “U bent heus onze gelijke, zo niet beter dan wij,” leken in al hun gedragingen de Guermantes te zeggen; en ze zeiden het op de innemendste wijze die men zich kan indenken, met de bedoeling te worden bemind, te worden bewonderd, maar niet om te worden geloofd; dat men oog had voor het fictieve karakter van die vriendelijkheid, was wat zij welopgevoed noemden, de vriendelijkheid voor reëel aanzien, was een gebrek aan opvoeding.       69/70

…. haar haren waarvan de meest witte, getoond als een geboorteakte, aan de oppervlakte waren gebracht,        140

Ziekte is de arts naar wie het best wordt geluisterd; aan goedwillendheid, aan kennis worden alleen maar beloften gedaan; pijn wordt gehoorzaamd.      149

Sodom deel 2

Marcel gaat in april naar Balbec voor een bezoek aan de salon van Mme Verdurin die als zomerhuis het landgoed La Raspelière van Markiezin de Cambremer heeft gehuurd. Hij weet dat Mme Putbus op visite komt en wil graag haar gewillige kamermeisje ontmoeten. Hij neemt zijn intrek in het bekende strandhotel en krijgt zelfs zijn oude kamer. Vlak na aankomst wordt hij onwel en denkt aan zijn overleden oma die hem dan altijd verzorgde. Ze sliep in de naastliggende kamer en klopte dan geruststellend op de tussenmuur. Nu pas realiseert hij zich dat ze werkelijk dood is en heeft spijt van al zijn onaardigheden tegenover haar.
Albertine en haar vriendinnen van In de schaduw van de bloeiende meisjes zijn ook weer aanwezig maar hij stelt de ontmoeting uit. Hij raakt pas geïnteresseerd als dr. Cottard hem vertelt dat Albertine en Andrée met hun borsten tegen elkaar dansen en een relatie hebben. Marcel wordt jaloers en confronteert Albertine met de onware bekentenis dat hij verliefd is op Andrée. Albertine krijgt weer aandacht voor Marcel en wil het goedmaken. Maar de achterdocht is gezaaid en Marcel ziet in iedere blik of afwezigheid van Albertine een geheime vriendin.

M. Nissim Bernard is de rijke joodse oom van Bloch en als homofiel luncht hij dagelijks in het hotel om zijn geliefde ober te observeren. Marcel sluit vriendschap met 2 zusjes die dienstmeisje zijn van een hotelgast. Een ervan is de uitermate brutale Mme. Celeste Albaret (deel 2 p. 71) die in het werkelijke leven zijn huishoudster zal worden en een biografie over haar Monsieur Proust heeft geschreven. Marcel en Albertine wachten na een bezoek aan Saint Loup op het station en ontmoeten daar Baron de Charlus op het moment dan de violist Charlie Morel aan komt lopen. Charlus vraagt aan Marcel om hem voor te stellen en vlak daarna biedt hij Morel 500 fr. voor zijn gunsten.

Marcel is op de woensdagmiddag van Mme Verdurin uitgenodigd en ontmoet de getrouwen in de boemeltrein op weg naar La Raspelière. Ook de Cambremers zijn als huisbaas uitgenodigd. Morel hoort ook tot de getrouwen en hij heeft Baron de Charlus bij Mme Verdurin geïntroduceerd. Andere gasten zijn de slechtziende taalkundige Brichot, de verlegen Saniette, Prinses Sherbatoff en de huisarts dr. Cottard die ondertussen een beroemd professor is. De dwarse en eigenzinnige beeldhouwer Ski heeft de plek van de uit de gratie gevallen schilder Elstir ingenomen. Het gezelschap gaat aan tafel en de door elkaar lopende gesprekslijnen worden letterlijk zo door Proust uitgeschreven.  Mme Verdurin en Markiezin Cambremer raken in een concurrentie strijd. ’s Avonds gaat het gezelschap weer gezamenlijk met het treintje terug naar huis waar ieder op een andere halte uitstapt.

Wel was over het gezicht van deze mooie jonge vrouw de onzichtbare schaaf gegaan van een laag-bij-de-gronds leven, van het voortdurend zwichten voor vulgair gescharrel, zodat haar ogen, edeler niettemin dan de rest van het gezicht waarschijnlijk alleen van gretigheid en begeerte zo straalden.    76

Sodom deel 3.BMP

Marcel keert uitgeput van zijn Verdurin uitstapje terug naar zijn hotel en filosofeert over de slaap. De volgende morgen ziet hij in de salon de Baron de Charlus in gezelschap van de rijknecht van de Cambremers. Hij praat erover met de chef-ober Aimé en kijkt ervan op deze Charlus niet kent. De eerste auto’s doen hun intrede en Marcel verbaast zich over de afstanden die dankzij de verhoogde snelheid lijken te veranderen. Zijn verhouding met Albertine is nu optimaal en hij brengt en haalt haar met de auto naar schilderplekjes.  Ze onderzoeken zo de hele kuststrook met zijn vergezichten en gotische kerkjes. Maar zijn jaloezie is gewekt en de reisjes zijn tevens een middel om Albertine af te schermen. Charlie Morel blijft prominent aanwezig als violist van Mme Verdurin en protegé van Charlus. Maar ook als achterbakse regelaar en profiteur. De liefde tussen hem en Charlus is wisselvallig. Morel is openbaar opstandig en Charlus bedenkt een duel ter zijner eer om hem aan zich te binden. Morel vreest voor zijn reputatie in leger en muziekwereld en haast zich  terug naar Charlus. Onwetend van de familierelatie heeft hij tegelijkertijd ook een relatie met de Prins van Guermantes en schrikt als hij bij de prins dezelfde familiefoto’s ziet als bij de baron.

Sodom en Gomorra eindigt met een breed uitgemeten beschrijving met de treinreis van Balbec naar la Raspelièle van de Verdurin’s. De trein is een ontmoetingsplaats voor de getrouwen en Proust gebruikt iedere stopplaats om een ander verhaal op te frissen. De naïeve dr. Cottard met zijn ondergeschikte vrouw blijft een bron voor vermaak. Hij ziet een bordeel aan voor strandhotel en wil er een kamer huren en daar Mme Verdurin ontvangen. Baron de Charlus is ondertussen de getrouwste der getrouwen van Mme Verdurin geworden en haalt haar gasten zelfs van het station.
De concurrente van de salons van Mme. Verdurin en Markiezin de Cambremer verscherpt en Mme Verdurin verbiedt haar kring bij de tegenpartij op visite te gaan. Op de terugweg naar Balbec wil Marcel het uitmaken met Albertine om zijn handen vrij te hebben voor haar vriendin Andrée. Als zij vertelt over haar vriendschap met de dochter van de componist Vinteuil kiest zijn jaloezie weer voor Albertine. Marcel haalt haar over mee naar zijn kamer te komen en blijft de hele nacht jaloers nadenken over haar lesbische escapades. Hij wil haar bezitten en vraagt alleen maar om haar te scheiden van haar vriendinnen of ze met hem meekomt naar Parijs. Tegenover zijn moeder spreekt hij in de laatste zin van het boek zijn voornemen uit dat hij zal trouwen met Albertine.

Maar kwam M. de Charlus niet, dan was het eigenlijk een teleurstelling om louter te midden van mensen als ieder ander te moeten reizen en niet vergezeld te gaan van dat opgeschilderde, buikige en gesloten personage, te vergelijken met een doos van exotische en verdachte herkomst waaruit een eigenaardige geur van vruchten ontsnapt die je alleen al bij denkbeeldig te proeven onpasselijk zou maken.       69

De liefde veroorzaakt aldus bodemverheffingen van het brein. In dat van M. de Charlus, dat een paar dagen tevoren op een zo effen vlakte leek dat er wijd en zijd geen denkbeeld boven de grond te ontwaren was geweest, had zich plotseling, hard als steen, een gebergte opgericht, maar bergen van een sculptuur alsof een beeldhouwer het marmer, in plaats van mee te nemen, ter plekke had bewerkt en aldaar, groepsgewijs, gigantisch, titanisch, wringend en kronkelend, de Razernij, de Jaloezie, de Nieuwsgierigheid, de Nijd, de Haat, de Smart, de Trots, de Ontzetting en de Liefde stonden uitgehouwen.          108

Discreet was aangekondigd dat hij tot de gasten zou behoren……Mme Cambremer gaf dit een intens gevoel van voldoening, en de glimlach van de chemicus die voor het eerst twee bijzonder belangrijke lichamen met elkaar in verbinding gaat brengen zweefde over haar gezicht.        123

We mogen met alle denkbare ideeën hebben rondgelopen, de waarheid was er nooit bij; en van buitenaf, als je er het minst op verdacht bent, komt zij ons haar grimmige steek toedienen en ons voor altijd verwonden.          144

Robert de Montesque

Dandy/kunstenaar graaf Robert de Montesque heeft model gestaan voor Baron de Charlus

 

Deel 1: De kant van Swann – 1913

https://erikgveld.wordpress.com/2013/03/04/marcel-proust-1-de-kant-van-swann-1913/

Deel 2: In de schaduw van de bloeiende meisjes – 1918

https://erikgveld.wordpress.com/2014/08/29/marcel-proust-2-in-de-schaduw-van-de-bloeiende-meisjes-1918/

Deel 3: De kant van Guermantes – 1920/21

https://erikgveld.wordpress.com/2015/04/20/marcel-proust-3-de-kant-van-guermantes-192021/

Advertisements

From → literatuur

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: