Skip to content

Peter de Grote (1672-1725)

13/07/2016

Slechts twee dagen in Sint Petersburg zijn voldoende om mijn sluimerende fascinatie voor Rusland nieuw leven in te blazen. De Russische cultuur lijkt net zo mysterieus als het land groot is. Mijn vrees voor een teleurstelling verdwijnt en ik stroom over met diep menselijke gevoelens. Dit alles ondanks het onverzorgde straatbeeld, de strenge douane en de kwaad kijkende burgers. Het overdadige goud van de Romanovs en de verhalen van de gidsen doen me verlangen naar meer. Voldoende om zeker nog eens terug te keren en thuis tot verdieping over te gaan. Om te beginnen is daar de Peter de Grote biografie van Robert Massie die al sinds 1990 in mijn kast staat. Wel een paar keer geprobeerd maar altijd te dik bevonden. Nu betekenen de 780 dicht bedrukte pagina’s een perfecte inleiding voor een hopelijk lange ontdekkingstocht. De titel lijkt veelbelovend: Peter de Grote en het ontstaan van het moderne Rusland 1672-1725. Zo ver reikt het boek niet. De vertaler had bij de originele titel Peter the Great, His life and world moeten blijven. Die past beter bij het beeld dat Massie schetst van het Europa rond 1700. Het ontstaan van een modern Rusland wordt niet expliciet beschreven maar is meer inherent aan de persoonlijkheid van Peter Romanov. Zijn interesses, energie en macht waren zo overdonderend dat hij eerder de moderne mens dan het moderne Rusland belichaamde.

Robert Massie (1929) is een Amerikaanse geschiedschrijver die vooral bekend is vanwege zijn boeken over het Rusland van de Romanov dynastie (1613-1917) die ruim drie eeuwen over Rusland regeerde. In 1967 begon hij bij het einde met Nicolas & Alexandra over de laatste keizer Nicolas 2 en zijn vrouw Alexandra van Hessen. Zoals bij veel essentiële keuzes in het leven kwam hij toevallig op zijn onderwerp omdat zijn zoon dezelfde bloedziekte had als de zoon van Alexander 2. In 1981 vestigde hij zijn naam vanwege de Pulitzer prijs voor Peter the Great, His life en world. Daarna reviseerde hij in 1995 Nicolas & Alexandra in The Romanovs: The Final Chapter en kwam in 2011 nog met Catherine the Great: Portrait of a woman. Het zijn te dikke boeken om even tussendoor te lezen. Dat ga ik dan ook niet doen, al was het alleen maar om me meer op Rusland dan op Robert Massie te fixeren.

Scan

Het voorspel tot de troonsbestijging van Peter is kenmerkend voor het oude Rusland. Het land werd verenigd onder de eerste tsaar Iwan IV de Verschrikkelijke (1530-1584) waarop een periode van onmacht en verdeeldheid volgde. Om die te beëindigen kozen de Bojaren, de Russische adelstand,  in 1613 Michaïl Romanov (1596-1645) tot tsaar. Hij kon 32 jaar alleen maar op de winkel te passen. Zijn zoon Alexej (1629-1676) was iets krachtiger maar regeerde zijn 31 jaar nog steeds volgens de oude stempel. Bij zijn dood in 1676 liet hij vele minderjarige kinderen van 2 echtgenotes na. De toen 4-jarige Peter was de zoon van de tweede vrouw en stond als laatste in de rij. Iedere echtgenote met hun kinderen betekende een hele familie die haar zagen als een bron van inkomsten. Normaal gesproken ging de Russische erfopvolging op leeftijd en alleen via het mannelijke geslacht. De fysiek zwakke 15-jarige halfbroer Fjodor III (1661-1682) kwam dus als eerste aan de beurt. Hij hield het 6 jaar vol waarna hij stierf en zijn zus Sofia (1657-1704) de macht probeerde over te nemen. Een vrouwelijke tsaar was nog niet mogelijk en onder dwang van de paleiswacht (Trelsky opstand) wordt zij regentes van de 2 minderjarige  dubbeltsaren: de 16-jarige Ivan V (1666-1696) en de 10-jarige Peter. Ivan is vanwege zijn fysieke en mentale beperkingen ongeschikt voor het leiderschap. Het wachten is dus tot Peter 18 jaar wordt. Hij besteedt de 8 jaar goed en verdwijnt tijdelijk uit Moskou om soldaatje en schippertje te spelen. Hij laat zijn interesses de vrije loop, leest veel en groeit uit tot de ultieme autodidact. Het soldaatje spelen wordt uitgebouwd tot een privé legertje dat langzaam een lijfwacht van betekenis wordt. Zijn water fascinatie drijft hem naar meren en zeeën waar hij zich in een boot op het water vrij kan voelen. Als hij in 1689 18 is keert hij terug naar Moskou, eist hij zijn kroon op en Sofia verdwijnt met haar familie naar de achtergrond.

1 Peter_I_by_Kneller

Peter I Aleksejevitsj Romanov (Пётр I Алексеевич Рома́нов) was in 1689 met zijn 2.01 meter alleen nog maar in lengte groot. Vergeleken met zijn voorgangers was hij supergezond maar toch ook niet zonder problemen. Zijn hele leven had hij last van epileptische aanvallen en werd heel regelmatig zo ziek dat hij als een wonder uit de dood opstond. Hij was een energiek en origineel nadenkend mens die zich meer Europeaan dan Rus voelde. Als soeverein vorst droeg hij een lust en een last. Peter stond er alleen voor om Rusland klaar te stomen voor een zekere toekomst. De weg was via de modernisering en de handel. Hij moest daarvoor de vastgeroeste patronen doorbreken en vond de oplossing in een studiereis naar de westerse wereld. Dit Grote Gezantschap bezocht 1697/1698 gedurende 8 maanden achtereenvolgend Riga, Pruisen, de Republiek der Nederlanden, Engeland, Saksen en Oostenrijk. Alleen het Frankrijk van Lodewijk 14 werd niet aangedaan omdat Frankrijk banden met vijand Turkije had. Peter verborg zich incognito in de grote groep die was samengesteld uit de zonen van de Russische aristocratie. Alle onderdelen van de samenleving en in bijzonder de scheepvaart en het krijgsbedrijf werden bestudeerd. Zoveel mogelijk westerse vaklieden werden overgehaald om zich in Rusland te vestigen.
Heel geleidelijk werd zo een draagvlak gecreëerd om de maatschappij te hervormen. Want ook een soeverein vorst kan niet tegen de stroom in gaan. Na terugkeer in Rusland werd meteen de ene wet na de andere met bijpassende straf voor overtreding uitgevaardigd. De baarden gaan eraf; de onhandige lange Russische jassen worden vervangen door draagbare Europese kleding; zijn vrouw verdwijnt in een klooster; de Russische kalender wordt omgeruild met de Juliaanse van Europa; er wordt nieuw geld uitgegeven; de contracten dienen voortaan op gezegeld papier geschreven te worden; de ridderorde van Sint Andreas wordt in plaats van landschenkingen een belangrijk beloningsmiddel.
Het is een lange strijd die veel volharding vraagt. Vooral de corruptie is in zo’n groot land moeilijk uit te roeien.

Karl_XII_1706

                                     Karel XII van Zweden

Een moderne maatschappij vereist een gezonde economie met een levendige handel. Rond 1700 ging het belangrijkste vervoer over het water. Eerst probeerde Peter toegang tot de Zwarte Zee te krijgen die volledig omzoomd was door het Turkse Rijk. Hij bouwde een vloot in Voronezj aan de Dom rivier maar de toegang tot de Zwarte zee werd versperd door de Turkse poortsteden Azov en Kertsj. Het Turkse Rijk was een maat te groot en hij kon geen medestanders in zijn strijd vinden. Vervolgens keek hij naar het noorden waar de enige Russische haven Archangel slechts gedurende 4 maanden per jaar via de poolcirkel bereikbaar was. Veel beter zou zijn een toegang te krijgen tot de Baltische zee. Deze was echter volledig omzoomd en beheerst door Zweden. Gelukkig kon Peter hier wel een alliantie vormen met de Noord Duitse landen, Polen en Denemarken. Het resulteerde in de De Grote Noordse Oorlog die van 1700 tot 1721 duurde. In de 230 pagina’s die Massie wijdt aan de oorlog is Karel XII de onbetwiste hoofdpersoon en krijgt hij ook de sympathie van de schrijver. Peter kruipt door vele nauwe gaatjes om tenslotte bijna door toeval als winnaar uit de oorlog te komen. De 10 jaar jongere Karel XII van Zweden (1682-1718) was een geduchte rivaal en in veel facetten Peters meerdere. Hij was nog eigenwijzer dan Peter. Als hij op 15 jarige leeftijd het overleg van de regenten stilzwijgend mag bijwonen neemt hij meteen het hoogste woord. Hij is zo overheersend dat er niets anders opzit om het regentschap te beëindigen en hem koning te maken. Hij was een wildebras en in alles haantje de voorste. Een commandant die zijn leger in de voorste linie leidde en altijd overdonderend aanviel. Dat verrassingseffect gaf hem ongeacht de werkelijke krachtsverhoudingen meestal het beslissende voordeel. Maar oorlog voeren blijft op de lange duur een kwestie van getallen. De  1,5 miljoen inwoners van Zweden bleken niet voldoende op te kunnen brengen tegenover de 8 miljoen van Rusland.

In de Grote Noordse Oorlog bleef Karel 21 jaar van huis en leefde voortdurend op of bij het slagveld. Als Peter de Baltische Zee bij het toekomstige Petersburg inneemt komt Karel in actie. Hij zoekt rugdekking en rekent eerst af met Denemarken. Vervolgens verslaat hij in een korte confrontatie de Russen in Estland.  Peter heeft geluk dat Karel daarna eerst met Polen wil afrekenen voor hij naar Moskou optrekt. Hij krijgt zodoende 6 jaar de tijd om zijn leger weer op te bouwen, de Finse Golf te bereiken en in 1703 Sint Petersburg te stichten. Als Karel eindelijk Rusland klaar is voor Rusland wordt hij geconfronteerd met de een terugtrekkende vijand die de tactiek van de verschroeide aarde toepast. De commandant van de Zweedse bevoorradingstrein treuzelt en Karels leger moet zuidwaarts naar de Oekraïne trekken om voedsel te vinden. Vlak voor de beslissende slag wordt Karel in zijn voet geschoten en kan zijn leger niet meer leiden. De commandanten zijn besluiteloos en Zweden verliest in 1709 de slag van Poltava. Karel vlucht naar de sultan van Turkije. Deze stelt een leger van 200.000 man samen en omsingelt het leger van Peter. Als Karel mee was gegaan met de Sultan zou dit het einde van Peter betekend hebben. Nu verliest de sultan zijn interesse en gaat zonder eindoffensief terug naar huis. Peter komt met schrik vrij en zijn land is groot genoeg om een nieuw leger in het veld te brengen.  Hij bouwt een vloot met kleinere galei-schepen en breekt daarmee de Zweedse zeemacht op de Baltische Zee die bestaat uit veel grotere linieschepen. Karel is ondertussen teruggekeerd naar Zweden maar heeft onvoldoende middelen om serieus de strijd aan te gaan. Hij sterft op het slagveld door een verdwaalde kogel en de Grote Noordse Oorlog is voorbij.  In de vrede van Nystad krijgt Rusland Sint Petersburg en de aanliggende kuststrook.

2 44 Peter_de_Grote

Mijn ontknopingen:

  1. Peter en Karel besteedden een leven lang aan oorlogvoering.
  2. Polen had destijds met 8 miljoen evenveel inwoners als Rusland. Door de grote verdeeldheid is het nooit een macht van betekenis geworden.
  3. Keurvorst Frederik Augustus (1670-1733) van Saksen werd gekozen tot koning Augustus II van Polen. Het was een schuinsmarcheerder die > 3500 kinderen op de wereld zette.
  4. Onze Stadhouder Willem III is na Louis XIV de belangrijkste man van Europa.
  5. Het huidige Oekraïne hoort lange tijd bij Polen. De inwoners heetten de Kozakken. Kiev was, vóór Moskou, de hoofdstad van Moskovia (de oude naam voor Rusland).
  6. Op de Krim woonden de Krim Tataren die onderdeel waren van eht Turkse rijk. Ze maakten plundertochten in Rusland en verkochten hun gevangenen als slaaf in Istanboel.
  7. Reizen in wintertijd was veel eenvoudiger dan zomers. De wegen waren dan hard en begaanbaar. Zomers waren het zompige modderpaden.
  8. Russen dronken toen ook al veel, ze gingen door tot ze er bij neervielen en pleegden roofbouw op hun lichaam
  9. Karel XII ondervond 100 jaar voor Napoleon en 250 voor Hitler, als eerste de verschroeide aarde tactiek. Is daarom Polen zo vernield?
  10. Dragonders zijn infanteristen (voetsoldaten) te paard, zij verplaatsen zich te paard en vechten te voet.
  11. Alle zonen van de Russische aristocratie moesten verplicht in overheidsdienst of het leger.
  12. Een moderne regering regeert met behulp van wetten.
  13. De willekeur van een soeverein vorst is erg gevaarlijk en wisselvallig. Zelfs zijn zoon en troonopvolger is niet veilig. Die wordt later ook soeverein en kan de besluiten van zijn vader terugdraaien. Kroonprins Alexej is niet zo’n vechtersbaas als zijn vader Peter en wordt wegens landverraad ter dood veroordeeld.
  14. Mooi zoals geleidelijk een regering wordt opgebouwd. Peter is vaak van huis voor de oorlogvoering. Om continuïteit van regeren te waarborgen richt hij een senaat op die de lopende zaken kan afhandelen. Daarna stelt hij colleges samen die de wetgeving moeten maken. Lijkt dus veel op onze ministeries die ieder hun eigen vakgebied hebben.

3 Deathbed_portrait_of_Peter_I_by_I.Nikitin_(1725,_Russian_museum).Nikitin_(1725,_Russian_museum)

 

Advertisements

From → geschiedenis

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: