Skip to content

Honoré de Balzac – Verloren illusies – 1837/1843

21/10/2016

scan-bmp

Het onbekende is vaak mooier dan de werkelijkheid. In de onvertaalde boeken van de wereldliteratuur kun je alle wensen en voorkeuren projecteren tot er een onbenoembare perfectie ontstaat. Deze vurige verwachting is de poetslap van het onbereikbare. Vroeger behoorden vooral de Franse schrijvers van de 19de eeuw tot die groep. Je las er vaak over terwijl het werk slechts spaarzaam vertaald werd. Men ging er blijkbaar nog van uit dat Frans de tweede taal was en in het origineel werd gelezen. De prachtige Pléiade dundrukuitgaven stonden ontoegankelijk in de kasten van de Atheneum boekhandel op het Spui. Het dichtst bij het ideaal kwam de Engelse Penguin Classic reeks. Eén vertaling is nog wel te overbruggen. Maar om een Frans boek in het Engels te lezen is toch wel een interpretatie te ver. Ik heb het geprobeerd met Balzac’s Lost Illusions maar ben tot pagina 50 gekomen. Ook nog eens met Stendhals Charterhouse of Parma en daar toen wel van genoten. Maar ook in het Engels bleven de Fransen weinig vertaald.
Dankzij Modern Antiquaraat Steven Sterk kan ik dit voorjaar toch een klein hoekje van het beloofde land verkennen. De mooi gebonden Van Oorschot uitgave snijdt bij aanschaf terug naar de tijd dat ik op de grachten werkte en iedere lunchpauze wel een elpee of boek aanschafte. Er kon toen nog op een toekomst gekocht worden en de parels lagen voor het oprapen. Maar Balzac bleef onvertaald buiten mijn mogelijkheden. Misschien leek juist daardoor zijn 90 delige La Comedie Humaine wel het summum van de literatuur. Schandalig dat er van deze romans misschien maar 5 % is vertaald. Eugenie Grandet was daar wel bij en werd natuurlijk gekocht. Maar het was slechts een kruimeltje dat de honger niet kon stillen.

24086-4

Foto’s brengen je altijd snel terug naar de realiteit. Met een naam als Honeré de Balzac (1799-1850) dwaalden mijn gedachten naar een verhevener uiterlijk dan de foto van Louis-Auguste Bisson (1814–1876) uit 1842 toont. Onvoorstelbaar dat deze liederlijke knuist een epos produceerde waarin alle facetten van de Franse maatschappij worden belicht. De meester van het realisme heeft voor een groot deel uit eigen ervaring geschreven. Na een periode van armoede, broodschrijverij en onsuccesvolle zaken komt pas in 1830 het eerste literaire succes. Maar verkopen zullen nooit groot genoeg worden om al zijn schulden af te lossen. Hij leefde zijn boeken en bleef chaotische rondreizen en verliefd worden. De grootste liefde was de Poolse Eveline Hanska (1805-1882) die hij in 1832 voor het eerst ontmoette. Zij was gehuwd en toen haar man in 1941 stierf reisde hij meteen naar St. Petersburg om haar hand te vragen. Het duurde nog tot 1850 voor zij in de Oekraïne trouwden. Ze keerden terug naar Parijs en 5 maanden later was Balzac overleden. Zijn lichaam kon de verwoestende levensstijl niet bijhouden en het is onbegrijpelijk hoe hij aandacht en tijd vond om zijn romans te schrijven. Pas bij de publicatie van het verzameld werk kwam hij op het idee om het een romancyclus te noemen.

verloren-illusies

Verloren Illusies is samengesteld uit 3 romans die vroeger afzonderlijk zijn uitgegeven.  Het is een dik boek van 700 pagina’s en Balzac gebruikt die ruimte volledig. Hij voorziet zijn personages van een nauwkeurige en uitgebreide voorgeschiedenis en vaak neemt hij de ouders er ook nog bij om de maatschappelijke positie te duiden.

Deel 1 – Twee dichters – 1837
In 1830 wordt de jonge apothekerszoon Lucien Chardon, na het overlijden van zijn vader, onderhouden door zijn moeder en zijn zuster Eve. Hij is dichter en wordt corrector bij zijn dichtersvriend David Séchard. Deze heeft de drukkerij van zijn gierige vader gekocht en zet hem met weinig succes voort. David vraagt Eve Chardon ten huwelijk om Lucien financieel te kunnen steunen in zijn dichterschap. Lucien raakt in de ban van de getrouwde aristocratische grand dame van het dorp Naïs de Bargeton. Als hij zijn gedichten op haar literaire avond voordraagt wordt het een ramp en hij druipt teleurgesteld af.  De aristocratie van het dorp keert zich in de persoon van du Chatalet tegen Julien. Als ze hem voor Naïs geknield zien zitten is het schandaal compleet en vlucht het stel afzonderlijk naar Parijs. Julien leent al het geld van het jong getrouwde echtpaar David & Eve om zijn dichterscarrière op te starten.

Deel 2 – Een groot man uit de provincie in Parijs – 1839
In Parijs is het snel gedaan met de liefde van Lucien voor Naïs de Bargeton. De schouwburg openbaart de geraffineerde pracht en praal van de grote stad. Zijn geleende geld is net genoeg om een pak te kopen voor de salon van Markiezin d’Espard. Zij is de nicht van Naïs en een van de 20 grote dames van Parijs. Wanneer zij echter hoort dat Julien een apothekerszoon is laat zij hem vallen en dwingt Naïs tot hetzelfde. Julien betrekt een klein zolderkamertje en zet zich aan het schrijven. Hij denkt zijn 2 manuscripten te kunnen publiceren en rijk te worden. De eerste uitgever spreekt bij Lucien thuis af en verlaagt zijn bod van FR 1200 naar FR 400 als hij het armzalige kamertje ziet. Lucien is beledigd en weigert. Hij ontmoet collega schrijver Daniel d’Arthez die hem leert geduld te hebben.
Maar Lucien heeft geld nodig en besluit tegen Daniel’s waarschuwingen in journalist te worden. Hij denkt dit cynische beroep te kunnen combineren met een oprecht schrijverschap. De toneelschrijver/theatercriticus Etienne Lousteau waarschuwt hem voor de beerput die zich voor hem zal openen. Ze gaan naar de invloedrijke uitgever Dauriat die meer op verkoopwaarde dan literaire kwaliteit let. Daarna door naar de schouwburg waar Etienne een recensie moet schrijven. De actrice Coralie wordt opslag verliefd op de mooie Lucien. Ze wordt onderhouden door de gehuwde zijdehandelaar Camusot maar voelt weinig verplichting. Als Etienne onverwacht een ander artikel moet schrijven neemt Lucien zijn klus over. De recensie valt in goede aarde en men voorspelt hem een gouden toekomst. Hij kiest voor Coralie en moet om haar te onderhouden meer journalisten baantjes aannemen. Zijn talent blijkt groot en hij wordt opgenomen in de club van cynische opiniemakers. Hij schrijft toneelrecensies en verkoopt als bijverdienste zijn vrijkaartjes. Lucien geniet van zijn succes en de mooiste vrouw van Parijs. Hij wordt uitgenodigd door de aristocratie en komt weer in contact met Naïs de Bargeton. Zij kan voor hem de titel du Rubempré verzorgen als hij overstapt van de liberale naar de aristocratische pers. Het blijkt een wraakactie want hij wordt vervolgens door zijn vrienden in de steek gelaten en kan ook de aristocratie niet betreden. Lucien is zo druk met feesten dat de schulden zich opstapelen. Zijn reputatie als journalist lijdt schade en hij probeert tevergeefs zijn verliezen in het casino goed te maken. Coralie wordt ook door zijn vijanden aangepakt en krijgt slechte kritieken. Zij wordt ziek en sterft op 19 jarige leeftijd. Om aan geld voor de begrafenis te komen vervalst Lucien 3 wissels van Fr. 1000 op naam van zijn zwager David  Séchard. Tot slot rest hem geen andere optie dan weer terug te keren naar zijn geboortedorp.

Deel 3 – Wel en wee van een uitvinder – 1843
Voor Lucien contact met zijn  familie opneemt stelt hij zich op de hoogte van de situatie. Eve heeft de dagelijkse leiding van de drukkerij op zich genomen en David ontwikkelt een proces om papier voor de helft van de kostprijs te maken. Zij kunnen maar net rond komen en hun schatrijke concurrenten de broeders Cointet doen alles om zijn geheim te ontdekken. Ze bemachtigen de 3 wissels en proberen David daarmee te breken. Door advocaten in te huren rekken ze de zaak en drijven de kosten op. Ook instrueren ze de advocaat van David om hetzelfde te doen. Zo wordt de schuld van FR. 3000 opgeblazen tot FR. 10.000. De mazen en verloren illusies van het juridische systeem worden haarfijn uitgelegd. Lucien kan de liefhebbende band met zijn zuster niet meer herstellen. Er is een wantrouwen ontstaan dat zelfs niet weggenomen kan worden door een laatste reddingsactie van Lucien waarin hij de steun van Naïs zoekt. Het grote geld van de broeders Cointet wint en Eve en David nemen genoegen met een klein jaargeld waarvan ze bescheiden kunnen leven. Lucien vertrekt als assistent van een rijke Spaanse diplomaat en het geld dat deze als hulp beschikbaar stelt komt te laat voor Eve & David.

Honore de Balzac

Uit de titel Verloren Illusies had ik het al kunnen afleiden. Toch had ik niet verwacht dat Balzac zo cynisch zou zijn. Hij heeft heel wat kwaad bloed en teleurstellingen te vereffenen en schrijft uit ervaring. Want onder zijn zakelijke ongelukken zaten een uitgeverij, een drukkerij en een krant. Die kranten waren toen in 1830 een nieuwe speler in de opiniewereld en blijken niet de waarheid te schrijven maar politiek te maken. Een recensent krijgt op voorhand de opdracht om een slechte kritiek af te leveren. Alles blijkt economie te zijn tot aan de claque toe die door de acteur zelf wordt betaald. Ook de roman Verloren Illusies werd voor het geld geschreven en in eerste instantie als feuilleton uitgegeven.
Balzac is met recht de meester van het realisme en heeft een duidelijk wereldbeeld. De karakters lopen daarin verloren rond en proberen er het beste van te maken. Ze worden daardoor niet echt invoelbaar en ik vraag me af of het met de tijd van schrijven te maken heeft. Als ik de jaartallen van mijn grote romans van de 19de eeuw opzoek blijken ze allen uit de tweede helft van de eeuw te komen. La Regenta van Clarin is uit 1885, Middlemarch van George Elliot uit 1874 en Tolstojs Oorlog en Vrede is in 1869 gepubliceerd. Ik plaats Balzac dus naast de verkeerde boeken en moet eerder vergelijken met Charles Dickens (1812-1870) die net zo gedateerd is. Enige uitzondering blijft natuurlijk Stendhal wiens Rood en Zwart (1830) 10 jaar eerder is uitgegeven en wel een moderne psychologie heeft.

Verloren Illusies is zeker geen tijdloos meesterwerk maar veel meer een onthullend tijdsbeeld van het Frankrijk van 1820-1840. Een hekelroman waarbij de pers en het rechtssysteem er aan moeten geloven. Als schrijver toont Balzac een grote concentratie en hij brengt zijn boodschap met veel precisie. Maar de keerzijde daarvan is wel dat hij drammerig wordt en teveel op zijn gelijk blijft hameren. Zijn belangrijkste handicap is vermoedelijk dat zijn negatieve wereldbeeld niet met mijne positivisme strookt. Dus de overige 86 romans hoeven wat mij betreft niet meer vertaald te worden, ik ben er klaar mee.

Honore de Balzac

 

De ontknopingszinnen zijn dus cynisch en bieden weinig hoop voor de mensheid.

Waar de armoede ophoudt begint de gierigheid.     8

Als alle kinderen die uit liefde geboren worden, was het enige dat zijn kinderen erfden de buitengewone schoonheid van hun moeder, heel vaak een noodlottig geschenk als het met armoede samengaat.     24

Zijn sterkste kant was volgens hem de diplomatie, de wetenschap van degenen die niets weten en bij wie alleen de leegte diep gaat     46

De knappe oudere man stelde vast dat de vrouw in kwestie nog een hele niet benutte jeugd in zich droeg die alleen maar weer tot leven gewekt diende te worden.       48

Deze edelman was een van die kleine geesten die stilletjes zijn kamp had opgeslagen tussen tussen ongevaarlijke onbeduidendheid waarin nog iets van begrip schuilt en arrogante stompzinnigheid die niets nemen en niets geven wil.     76

Ze behandelde hem zoals je een mantel behandelt: ze hield hem schoon, borstelde hem, koesterde hem en ging er voorzichtig mee om.      78

…. zijn verzen zijn zaden die alleen in de harten van de mensen zullen ontkiemen als hij ze in de voren strooit die al door persoonlijke ondervinding zijn ontstaan.           98

Voor hen (de uitgevers) is een boek kapitaal waar ze risico mee nemen. Hoe beter het boek is, hoe kleiner de kans dat het verkocht wordt.     284

Het geweten, beste vriend, is een soort stok die iedereen pakt om zijn buurman mee te slaan, maar die hij nooit tegen zichzelf gebruikt.    296

…. u worstelt met gewetensbezwaren als een non die zichzelf verwijt met wellust haar ei opgegeten te hebben.           296

Elke krant is een winkel die aan het publiek de meningen verkoopt die het horen wil.  Als er een krant voor gebochelden was, zou die avond en ochtend verkondigen hoe mooi, goed en onmisbaar gebochelden zijn.     320

Maar ja, ik ben vijftig jaar, waarschijnlijk ben ik net zo blind als de liefde.         328

Wanneer een courtisane echt verliefd is slaat ze haar enterhaken op de gevoeligste plaatsen in de ziel, komt ze met ongelooflijke soepelheid aan alle verlangens tegemoet, toont ze graag de willoze toegeeflijkheid waaruit ze haar kracht put.        347

Je komt er wel, lieverd. Maar wees niet zo aardig als je mooi bent, dat zou je ondergang betekenen. Wees hard tegen de mensen, dat is het beste.       359

Het is moeilijk om in Parijs je illusies te behouden. Overal wordt belasting op geheven, alles is te koop, alles is maakbaar, zelfs succes.      396

De priester keek Lucien glimlachend aan en zei allervriendelijkst en met een bijna ironische trek om zijn mond: “Een diamant heeft geen idee van zijn waarde.”         651

 

frederic_chopin_by_bisson_1849

Fotograaf Louis-Auguste Bisson heeft me ook mijn illusie van Frederic Chopin doen verliezen. Dit is echt niet het romantische genie zoals uit zijn schilderijen en zijn muziek af te leiden is.

 

 

 

 

Advertenties

From → literatuur

One Comment
  1. Joost Bruins permalink

    Mooi geschreven Erik en fascinerend die foto’s.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: